Yasujiro Ozu: Η ομορφιά της απλότητας

Yasujiro Ozu: Η ομορφιά της απλότητας

Ο Yasujiro Ozu

«Πολλοί άνθρωποι εξισώνουν το δράμα με ένα εντυπωσιακό γεγονός, όπως την δολοφονία ενός ανθρώπου. Αλλά, αυτό δεν είναι δράμα, είναι ένα παράξενο συμβάν. Θεωρώ ότι το δράμα είναι κάτι που δεν προκαλεί εντύπωση, κάτι το οποίο δεν μπορείς εύκολα να εκφράσεις με λόγια

Ο πιο Ιάπωνας από όλους τους σκηνοθέτες, ο Yasujiro Ozu κατάφερε να μετατρέψει τις καταστάσεις της καθημερινής ζωής σε αιώνιες αλήθειες με τρόπους μοναδικούς που δεν θυμίζουν κανένα άλλο σκηνοθέτη. Το βασικότερο θέμα των ταινιών του ήταν η οικογένεια ενώ γύρω από αυτήν θίγονται τα ζητήματα του κύκλου της ζωής, της ενηλικίωσης, της αντίθεσης ανάμεσα στις παραδοσιακές αξίες και τον μοντέρνο τρόπο ζωής.


Η ζωή του


Γεννήθηκε στην περιοχή Fukugawa του Τόκιο στις 12 Δεκεμβρίου 1903. Τον μεγάλωσε η μητέρα του μιας και δεν έβλεπε πολύ συχνά τον πατέρα του.  Πήγε σχολείο σε μια απομακρυσμένη περιοχή στον τόπο καταγωγής των γονιών του. Στις ταινίες του, αναφέρεται στην ασυνήθιστη παιδική του ηλικία καθώς τα θέματα τους ήταν, κυρίως, η οικογενειακή ζωή και οι σχέσεις των γονιών με τα παιδιά τους. Το σχολείο δεν άρεσε στο άτακτο Ozu. Προτιμούσε να παρακολουθεί τις ταινίες του Hollywood, ειδικά αυτές των Charlie Chaplin, Harold Lloyd και Rex Ingram. Για μερικά χρόνια, εργάστηκε ως βοηθός δασκάλου στην επαρχία της Ιαπωνίας. Σπούδασε στο πανεπιστήμιο Waseda.

Το 1923, ο Οzu ξεκινά την κινηματογραφική του σταδιοδρομία βοηθώντας ως κάμεραμαν τον σκηνοθέτη Tadamoto Okuba, o οποίος γίνεται ο μέντορας του και τον επηρεάζει στις κωμωδίες του. Μετά τη στρατιωτική του θητεία, το 1926, γίνεται βοηθός σκηνοθέτη στην κινηματογραφική εταιρεία Shochiku. Την περίοδο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου φεύγει για την Κίνα, ενώ το 1945 φυλακίζεται σε ένα βρετανικό στρατόπεδο.

Ο Ozu πεθαίνει από καρκίνο, το 1963, λίγο πριν κλείσει τα εξήντα του χρόνια.

Η Δύση ανακαλύπτει τον σκηνοθέτη λίγο πριν το θάνατο του. Οι Ιάπωνες διανομείς θεωρούσαν ότι οι ταινίες του Ozu ήταν πολύ περίπλοκες για το δυτικό κοινό, που είχε συνηθίσει να παρακολουθεί τις περιπέτειες του Akira Kurosawa ή του Kenji Mizoguchi. Ο Ozu επηρέασε πολλούς μεταγενέστερους σκηνοθέτες όπως τους Jim Jarmusch,  Martin Scorsese, Paul Schrader, Claire Denis, Aki Kaurismaki, Wim Wenders, Stanley Kwan, Pedro Costa, Abbas Kiarostami.

Το 1983, ο αφοσιωμένος βοηθός του σκηνοθέτη, Kazuo Inoue, έφτιαξε ένα ντοκιμαντέρ προς τιμή του, με τίτλο “Lived ButThe Life and Works of Yasujiro Ozu”, το οποίο περιλαμβάνει συνεντεύξεις από τους ηθοποιούς και το συνεργείο με το οποίο δούλευε ο σκηνοθέτης, αποσπάσματα από τις ταινίες του καθώς και πρόχειρα φιλμάκια.

 

Οι ταινίες


Στιγμιότυπο από την ταινία "I was born, but..."Το 1927, ο Ozu γυρίζει την πρώτη ταινία του, που δείχνει την έλλειψη εμπειρίας που διαθέτει. Αποφασίζει να υιοθετήσει την αμερικανική  προσέγγιση στην κινηματογράφηση. Το 1932, γυρίζει μια μεγάλη επιτυχία, το Umarete wa mita keredo (I  Was Born, But…).

Άλλη μια επιτυχία ακολουθεί το 1934, το Ukigusa monogatari (A Story of Floating Weeds). Βασίζεται σε ένα φιλμ του αμερικανικού βωβού κινηματογράφου και αφηγείται τις περιπέτειες μιας ομάδας περιπλανώμενων ηθοποιών. Ο Ozu ήταν από τους τελευταίους που εγκατέλειψε το βωβό κινηματογράφο καθώς ήθελε να ανακαλύψει όλες τις δυνατότητες του μέσου και να περιμένει ώστε να τελειοποιηθεί ο ήχος στον κινηματογράφο. Δυστυχώς, έχουν χαθεί περισσότερες από τις μισές ταινίες που έκανε την περίοδο του βωβού σινεμά.

Οι πρώτες του ομιλούσες ταινίες, τα Hitori musuko (The Only Son, 1936) και Shukujo wa nani wo wasureta ka (What Did the Lady Forget?, 1937) θεωρήθηκαν άρρυθμες και ανιαρές.

Την περίοδο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και συγκεκριμένα ανάμεσα στις χρονιές 1937-1948, γύρισε μόνο δύο ταινίες με ανθρωπιστικό περιεχόμενο και όχι με πολεμικό θέμα.  Το φιλμ του 1941, Todake no kyodai (Brothers and Sisters of the Toda Family) ήταν μια μεγάλη επιτυχία.

Ωστόσο, η μεγαλύτερη αναγνώριση ήρθε μετά τον πόλεμο με τις ταινίες Banshun (Late Spring,1949) και αργότερα το Tokyo monogatari (Tokyo Story, 1953).

Οι ταινίες του Ozu ήταν μαύρες κωμωδίες, σάτιρες, μελοδράματα, ταινίες που ασκούσαν κοινωνική κριτική, ακόμα και ένα γκανγκστερικό φιλμ (Hijōsen no onnaDragnet Girl, 1933). Η τελευταία ασπρόμαυρη δημιουργία ήταν το 1957 ,το Tōkyō boshoku (Tokyo Twilight), ίσως η πιο σκοτεινή και απαισιόδοξη ταινία με θέμα την αποσύνθεση της οικογένειας. Το Higanbana (Equinox Flower, 1958) ήταν η πρώτη έγχρωμη ταινία του, όπου ασχολείται με τη νεότερη γενιά.

Η νέα γενιά Ιαπώνων καλλιτεχνών άσκησε κριτική στο αυστηρό του στυλ και στην απροθυμία του να ασχοληθεί με τα κοινωνικά ζητήματα. Το 1962, το Sanma no aji (An Autumn Afternoon) αποτελεί την τελευταία ταινία του, με θέμα την μοναξιά, μια ταινία επηρεασμένη από τον θάνατο της μητέρας του.

 

Τεχνικές


Ο Ozu δεν ακολουθούσε συγκεκριμένους κανόνες όταν γύριζε μια ταινία. Απλά, έκανε αυτό που άρεσε στον ίδιο. Γι’ αυτό αποτέλεσε μια εξαίρεση στον ιαπωνικό κινηματογράφο που αποτελούνταν κυρίως από σκηνοθέτες που ακολουθούσαν πιστά μια μορφή. Την δεκαετία του ’30, δημιουργεί το δικό του στυλ, απορρίπτοντας τις συμβάσεις του Χολιγουντιανού και του Ιαπωνικού τρόπου κινηματογράφησης.

Αν και ασχολείται με τα προβλήματα της οικογενειακής ζωής, δεν υπάρχουν καβγάδες, ούτε φωνές. Τα δυνατά συναισθήματα αναταράζουν τα ήρεμα νερά της καθημερινής ζωής με ένα έντονο βλέμμα, μια χειρονομία, μια απότομη λέξη. Δεν χρησιμοποιεί κοντινά πλάνα, αλλά προτιμά την απόσταση. Επίσης, η μουσική δεν χρησιμοποιείται για να δημιουργήσει δυνατά συναισθήματα, αλλά μόνο στις μεταβάσεις των σκηνών για να αντισταθμίσει ή να δημιουργήσει αντίθεση με την διάθεση των χαρακτήρων.

Προτιμά να γυρίζει σε εσωτερικά Ιαπωνικών σπιτιών. Γίνεται περισσότερο γνωστός για μια απλή τεχνική: χρησιμοποιεί έναν ακίνητο φακό των 50mm,τρία πόδια πάνω από το έδαφος, έτσι ώστε να δώσει την αίσθηση της οικειότητας, σαν κάποιος να βρίσκεται όντως μέσα στο σπίτι και να κοιτάζει καθισμένος στο πάτωμα πάνω σε ένα στρώμα τατάμι. Ένα ακόμα στοιχείο οικειότητας και σύνδεσης με τους χαρακτήρες αποτελεί ο τρόπος που κινηματογραφεί τα πρόσωπα καθώς μιλούν: αντί για το γνωστό πλάνο πάνω από τον ώμο προτιμά να δείχνει ολόκληρο το πρόσωπο μέχρι το ύψος των ώμων. Εγκαταλείπει τις τεχνικές fade-in/fade-out και dissolve καθώς πιστεύει ότι είναι «σαν να βάζεις επιπλέον φύλλα χαρτί μέσα στις σελίδες ενός βιβλίου» και προτιμά να ξεκινά τις σκηνές του με κτίρια  ή στενούς δρόμους ως έναν πρόλογο σε αυτό που θα επακολουθήσει. Πολλές φορές, μετά από ένα πλάνο που δείχνει τα προβλήματα ενός χαρακτήρα, ο θεατής βλέπει ερημικές τοποθεσίες, κτίρια ή καθημερινά αντικείμενα που δεν έχουν να κάνουν με την προηγούμενη σκηνή. Αυτό είναι το λεγόμενο “pillow shot”, που δίνει στον θεατή χρόνο να κατανοήσει τι έχει προηγηθεί.

Σε αντίθεση με τους υπόλοιπους σκηνοθέτες, στις ταινίες του Ozu, δεν υπάρχουν σκηνές με γάμους ή κηδείες. Θεωρούσε ότι με αυτές τις παραλείψεις θα διέγειρε την φαντασία του κοινού και θα εστίαζε την προσοχή του σε ότι εκείνος θεωρούσε ποιο σημαντικό. Για παράδειγμα, στην ταινία “Late Spring” δεν δείχνει το γάμο της κόρης, αλλά την μοναξιά του πατέρα όταν η κόρη του έχει φύγει.

Η κάμερα του Ozu απλά παρατηρεί, μελετά την ανθρώπινη συμπεριφορά, παρουσιάζοντας μόνο τα βασικά στοιχεία της. Τον ενδιαφέρουν οι χαρακτήρες και οι μεταξύ τους συζητήσεις, γι’ αυτό οι σκηνές του κυλούν αργά και αβίαστα. Οι ταινίες του είναι ήσυχες και φαινομενικά δεν έχουν πλοκή. Τα θέματά τους είναι η ανθρώπινη κατάσταση, τα οικογενειακά προβλήματα της μεσαίας τάξης, η ανθρώπινη συμπεριφορά στην καθημερινότητα, η νοσταλγία, το καθήκον, οι ιαπωνικές ευαισθησίες. Δεν εμφανίζονται ήρωες ή κακοί.

Ο Ozu χρησιμοποιεί επαναληπτικά μοτίβα για να δημιουργήσει την αίσθηση της οικειότητας. Επίσης, προτιμά τους ίδιους ηθοποιούς που παίζουν τους ίδιους χαρακτήρες. Ο αγαπημένος του ηθοποιός ήταν ο Chisu Ryu, ο οποίος έπαιζε συνήθως τον πατέρα. Η επανάληψη διαφαίνεται και στους τίτλους των ταινιών του, με τους οποίους θέλει να δείξει τον κύκλο της ζωής ή την ψυχολογική κατάσταση των ηρώων του (π.χ.  Late SpringEarly Spring, Early SummerThe End of Summer).

Δείτε εδώ ένα παράδειγμα από τα «pillow shots» του Ozu.

 

 

Οι σημαντικότερες ταινίες


Σκηνή από την ταινία "Tokyo Story"was born, but… (1932): Μια μεγάλη εισπρακτική και καλλιτεχνική επιτυχία. Ένας συνδυασμό κωμωδίας και δράματος με θέμα το πώς βλέπουν τα παιδιά τον κόσμο των μεγάλων. Μια οικογένεια μετακομίζει σε ένα προάστιο του Τόκιο. Οι δυο γιοι της οικογένειας γίνονται οι αρχηγοί μιας ομάδας εκφοβισμού άλλων παιδιών. Η εικόνα που έχουν για τον πατέρα τους αλλάζει όταν τον βλέπουν σε ένα ερασιτεχνικό φιλμάκι να κάνει τον «κλόουν». Εκείνη, τη στιγμή συνειδητοποιούν ότι ο κόσμος των μεγάλων είναι γεμάτος αντιφάσεις. Στο τέλος της ιστορίας, δημιουργείται μια διαφωνία με τον πατέρα τους, που, όμως, λύνεται πολύ γρήγορα. Το χαρακτηριστικό της ταινίας είναι οι πολύ καλές ερμηνείες των δύο μικρών αγοριών, αν και το φιλμ ανήκει στην περίοδο του βωβού κινηματογράφου. Ο Ozu χρησιμοποιεί μια τεχνική που θα γίνει σήμα κατατεθέν του, την στατική, μη εμφανή χρήση της κάμερας.

Late Spring (1949): Η ιστορία ενός χήρου πατέρα και της ενήλικης κόρης του. Η κόρη βρίσκεται σε ηλικία γάμου, αλλά θέλει να συνεχίσει να προσέχει τον πατέρα της.  Ο πατέρας συνωμοτεί με την θεία της κοπέλας λέγοντας της ότι σκέφτεται να παντρευτεί ξανά. Τελικά, η κοπέλα γνωρίζει κάποιον και αποφασίζει να τον παντρευτεί. Πατέρας και κόρη περνούν μαζί τις τελευταίες διακοπές στο Κιότο. Το φιλμ βασίζεται σε ένα μικρό μυθιστόρημα του Hirotsu Kazuo με τίτλο Father and Daughter (Chichi to musume). Η συγκεκριμένη ταινία θεωρείται ένα από τα αριστουργήματα του Ozu. Δίνεται μεγάλη έμφαση στον αποχωρισμό της κόρης από τον πατέρα, στην μοναξιά του πατέρα όταν η κόρη παντρεύεται και φεύγει από το σπίτι και στην πίεση που δέχεται μια κοπέλα ώστε να παντρευτεί. Οι Chisu Ryu και Setsuko Hara είναι καταπληκτικοί στους κεντρικούς ρόλους μιας και δείχνουν τα πιο δυνατά συναισθήματα μέσα από τις πιο μικρές χειρονομίες.

Tokyo Story (1953): Πρόκειται για την ιστορία ενός ζευγαριού μεγάλης ηλικίας που επισκέπτεται τα παιδιά του στο Τόκιο. Εκεί, πηγαίνουν από σπίτι σε σπίτι, από τον γιο στην κόρη και από εκεί σε ένα θέρετρο, όπου δεν βρίσκουν την ηρεμία που χρειάζονται. Επιστρέφουν στο Τόκιο και βρίσκουν τη φροντίδα που χρειάζονται από τη χήρα του πεθαμένου γιου τους. Ο Ozu δείχνει την κατάρρευση της οικογένειας και την εξέλιξη της ζωής, πως τα παιδιά μεγαλώνουν, φεύγουν από τη «φωλιά», βγαίνουν στη ζωή, ξεχνούν τους γονείς τους. Η συγκίνηση επιτυγχάνεται μέσα από την χαρακτηριστική απλότητα της σκηνοθεσίας του Ozu, χωρίς προσπάθειες διαχείρισης των συναισθημάτων των θεατών. Χρησιμοποιώντας την γνωστή τεχνική της ακίνητης κάμερας, λίγο πάνω από το έδαφος, η προσοχή στρέφεται προς όλους τους χαρακτήρες. Τα παιδιά δεν απεικονίζονται με κακό χαρακτήρα, νοιάζονται μόνο για τις δικές του ανάγκες. Το φιλμ διαθέτει μια μελαγχολία για την εξέλιξη των πραγμάτων.
Φιλμογραφία

 


  • 1927: Zange no yaiba (The Sword of Penitence
  • 1928: Wakodo no yume (The Dreams of Youth)
  • Nyobo funshitsu (Wife Lost)
  • Kabocha(Pumpkin)
  • Hikkoshi fufu (A Couple on the Move)
  • Nikutai bi (Body Beautiful)
  • 1929: Takara no yama (Treasure Mountain)
  • Wakaki hi (Days of Youth, Student Romance)
  • Wasei kenka tomodachi (Fighting Friends Japanese Style)
  • Daigaku wa deta keredo (I Graduated, But …)
  • Kaisha-in seikatsu (The Life of an Office Worker)
  • Tokkan kozo (A Straightforward Boy)
  • 1930: Kekkon-gaku nyumon (An Introduction to Marriage)
  • Hogaraka ni ayume (Walk Cheerfully)
  • Rakudai wa shita keredo (I Flunked, But …)
  •  Sonoyo no tsuma (That Night’s Wife)
  •  Erogami no onryo (The Revengeful Spirit of Eros);
  •  Ashi ni sawatta koun (Lost Luck)
  •  Ojosan (Young Miss)
  • 1931: Shukujo to hige (The Lady and the Beard)
  • Bijin aishu (Beauty’s Sorrows)
  • Tokyo no gassho (Tokyo Chorus)
  • 1932: Haru wa gofujin kara(Spring Comes from the Ladies)
  •  Umarete wa mita keredo (I Was Born, But …)
  •  Seishun no yume ima izuko (Where Are Now the Dreams of Youth?)
  •  Mata au hi made (Until the Day We Meet Again)
  • 1933: Tokyo no onna (A Tokyo Woman)
  •  Hijosen no onna (Dragnet Girl)
  •  Dekigokoro (Passing Fancy)
  • 1934: Haha o kowazu-ya (A Mother Should Be Loved)
  •  Ukigusa monogatari  (A Story of Floating Weeds).
  • 1935:Hakoiri musume (An Innocent Maid)
  •  Tokyo no yado (An Inn in Tokyo)
  • 1936: Daigaku yoi toko (College Is a Nice Place)
  • Hitori musuko (The Only Son)
  •  1937: Shukujo wa nani o wasuretaka (What Did the Lady Forget?)
  • 1941: Toda-ke no kyodai (The Brothers and Sisters of the Toda Family)
  • 1942: Chichi ariki (There Was a Father)
  • 1947: Nagaya no shinshi roku (The Record of a Tenement Gentleman)
  • 1948: Kaze no naka no mendori (A Hen in the Wind)
  • 1949: Banshun (Late Spring)
  • 1950: Munekata shimai (The Munekata Sisters)
  • 1951: Bakushu (Early Summer)
  • 1952: Ochazuke no aji (The Flavor of Green Tea over Rice)
  •  1953: Tokyo monogatari (Tokyo Story)
  • 1956: Soshun (Early Spring)
  • 1957: Tokyo boshoku (Twilight in Tokyo)
  •  1958: Higanbana (Equinox Flower)
  •  1959: Ohayo (Good Morning) 
  •   Ukigusa (Floating Weeds)
  •  1960: Akibiyori (Late Autumn)
  • 1961: Kohayagawa-ke no aki (The End of Summer)
  • 1962: Samma no aji (An Autumn Afternoon)

     

Late Spring (1949)


Παρακολουθήστε εδώ με αγγλικούς υπότιτλους μία από τις αγαπημένες ταινίες του ίδιου του σκηνοθέτη.

 

 

 

Βιβλιογραφία


 www.a2pcinema.com/ozu-san/ozu.htm

www.japantimes.co.jp

 

 

 

NO COMMENTS

Σημείωση: Το σχόλιο σας θα αναρτηθεί μετά από έγκριση του διαχειριστή

Leave a Reply