L’ étoile de mer (1928), του Man Ray

L’ étoile de mer (1928), του Man Ray

Ένα ποίημα του Γάλλου σουρεαλιστή Robert Desnos (1900-1945) υπήρξε η έμπνευση για τον Man Ray να δημιουργήσει ένα από τα πιο ερωτικά έργα στην ιστορία του πειραματικού κινηματογράφου. Στο L’ étoile de mer (Αστερίας, 1928), η εικόνα συνοδεύει τους μελαγχολικούς στίχους του ποιητή και η ιστορία ξεδιπλώνεται μέσα από έναν συνδυασμό λήψεων και φράσεων που διαρκεί 16 λεπτά.

Ο Man Ray (1890-1976), πρωτοπόρος του ντανταϊστικού κινήματος στην Αμερική και αργότερα και στην Ευρώπη, διοχέτευσε την σπάνια ευρηματικότητά του στη ζωγραφική, τη γλυπτική (κατασκευή αντικειμένων), τη φωτογραφία και τον πειραματικό  κινηματογράφο.

 

 

Ο ίδιος εργάστηκε σε όλα τα επίπεδα με ακόρεστη περιέργεια και συνεχή αναζήτηση της αλήθειας της δημιουργίας και της έκφρασης. Καθοριστικό ρόλο στην καλλιτεχνική πορεία του Man Ray έπαιξε το ενδιαφέρον του για τη μηχανή. Το Δώρο (1921) που αφιέρωσε στο συνθέτη Eric Satie μόλις εγκαταστάθηκε στο Παρίσι είναι ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά του έργα. Στην επίπεδη βάση ενός σίδερου για ρούχα πρόσθεσε δεκατέσσερα καρφιά στη σειρά, αχρηστεύοντας το ως εργαλείο και μετατρέποντάς το σε σύμβολο ανοησίας. Ο Man Ray θέλησε να αναποδογυρίζει τον κόσμο για να τον καθορίσει ξανά. “Τα πάντα είναι τίποτα” είπε το ντανταϊστικό κίνημα, το πιο ανατρεπτικό και αντιφατικό κίνημα στην ιστορία της τέχνης, στο οποίο υπήρξε βασικό μέλος  παρέα με τον Marcel Duchamp, Hugo Ball, Hans Arp, Tristan Tzara, Francis Picabia και πολλούς άλλους.

H γέννηση του ντανταϊστικού κινήματος το 1916 ήρθε ως απάντηση στην γενική απογοήτευση που είχε φέρει ο πόλεμος, ο ασυνείδητος και δολοφονικός πατριωτισμός, η ματαιόδοξη και υλιστική κοινωνία. Οι ντανταϊστές απαρνήθηκαν ολόκληρη τη Δυτική παράδοση και την κοινωνική οργάνωση. Υπήρξαν αμφισβητίες της προόδου, της λογικής, της λογοτεχνίας και της τέχνης να αποδώσουν την πραγματικότητα. Η ακαδημαϊκή διδαχή της τέχνης ήταν γι’ αυτούς η ταρίχευσή της. Αποκορύφωμα της καθολικής τους αμφισβήτησης ήταν η αυτοαναίρεσή τους. Το μηδενιστικό κίνημα του ντάντα έσβησε στη ματαιότητα των κινήτρων του, ένα τέλος που οδήγησε λίγο αργότερα στη γέννηση του σουρεαλισμού.

Περιφρονώντας τους συντηρητικούς κανόνες του κινηματογράφου και της ελεγχόμενης έμπνευσης, o Man Ray επιδόθηκε στην κινηματογραφική πράξη με σκοπό να ανακαλύψει και αποκαλύψει το τυχαίο, το υποσυνείδητο, το κρυφό. Στην ταινία του L’ étoile de mer καταγράφει ένα θαμπό τοπίο συναισθημάτων μέσα από την ιστορία των δύο πρωταγωνιστών.

Σχεδόν όλες οι λήψεις της ταινίας έγιναν είτε μέσα από καθρέφτη (όπως η τελευταία σκηνή) είτε μέσα από μία επιφάνεια γυαλιού. Με τον τρόπο αυτό τα δύο πρόσωπα μοιάζουν με ένα θολό ζευγάρι σ’ ένα διάχυτο κόσμο. Η γυναίκα είναι εν δυνάμει η οποιαδήποτε γυναίκα, το ίδιο και ο άντρας. Η ιστορία ξεκινά και τελειώνει στο ίδιο σπίτι. Στο σπίτι που στην αρχή η πρωταγωνίστρια ξεγδύνεται, ξαπλώνει και ο άντρας την αποχαιρετά και που στο τέλος η βιαιότητα και απελπισία έχει κυριέψει και τους δύο. Ο αστερίας της θάλασσας αποτελεί αντικείμενο έντονης παρατήρησης του άντρα. Με την ικανότητά του ο αστερίας να αναπλάθει τα χαμένα του μέλη συμβολίζει τον τρόπο που οι συναισθηματικές πληγές πρέπει να επουλώνονται. Εκφράζει επιπλέον και την ιδέα της ανθρώπινης ενότητας. Ότι δηλαδή όλοι προερχόμαστε από την ίδια πηγή και το ίδιο σώμα, όπως περιγράφεται και στο Συμπόσιο του Πλάτωνα (385/4 π.Χ). Η μελαγχολική κίνηση στο κοντινό πλάνο του αστερία με την οποία αποδίδεται η ύπαρξή του μας μεταδίδει την αργή και σταθερή ταχύτητα με την οποία η ερωτική σχέση πλησιάζει στο τέλος της.

Η ιστορία του ζευγαριού είναι ταυτόχρονα και η ιστορία μιας πόλης, όπως μας παρουσιάζεται μέσα από
εικόνες των καραβιών και των δρόμων. Ο έρωτας ταυτίζεται με τη θλίψη της μοναξιάς. Η γυναίκα για άλλη μια φορά εμφανίζεται ως σύμβολο της ομορφιάς, της ποίησης, του μυστηρίου. Μέσα από τους στίχους που μεσολαβούν μεταξύ των σκηνών, ο θεατής εισχωρεί στη σκέψη των προσώπων. Βλέπει τον τρόπο που ο Man Ray μετέφρασε στο οπτικό επίπεδο τις λέξεις και παρακολουθεί τη συναισθηματική εξέλιξη της ιστορίας. Ο στίχος μιλά για “τα τείχη της υγείας” τη στιγμή που η γυναίκα ανεβαίνει τις σκάλες κρατώντας ένα μαχαίρι. Ο φόβος και η αμφιβολία μας παρουσιάζονται μέσα από την πιο αντιπροσωπευτική και συχνή έκφρασή τους, τον έρωτα.

Η ταινία μας μεταφέρει σε μία ημι-υπνωτική κατάσταση, όπου Man Ray καλεί και τη συμμετοχή του θεατή. Χωρίς τον παραδοσιακό ορθολογισμό ολοκληρώνει το νόημά της με τη φαντασία αυτών που την παρακολουθούν. Έχοντας στο νου μας και την ντεμπορική διαπίστωση πως το “αληθινό είναι μία στιγμή του ψεύτικου”, οι σκηνές εδώ με τον τρόπο που κινηματογραφήθηκαν και που πλαισίωσαν το αρχικό ποίημα, μας δημιουργούν την εντύπωση ενός ονείρου, μίας παραίσθησης, ενός φόβου. Ο αστερίας προβάλει μέσα στην νεφελώδη ατμόσφαιρα ως ένα μυστικιστικό σύμβολο ελπίδας.

Ο Δημήτρης Λιαντίνης (1942-1998), στη Φιλοσοφική Θεώρηση του Θανάτου, μας μιλά για τον μεγαλύτερο ανθρώπινο φόβο, το θάνατο. Ο φόβος για το θάνατο όμως, προέρχεται από την αγάπη για ζωή. “Πιο πλατιά, και πιο μακριά, και πιο βαθιά, ο έρωτας και ο θάνατος είναι δύο πανεπίσκοποι νόμοι ανάμεσα στους οποίους ξεδιπλώνεται η διαλεκτική του σύμπαντος”, θα πει στο βιβλίο του Γκέμμα (1997). Αυτή η διαλεκτική περνά και μέσα από το φακό του Man Ray. Το L’ étoile de mer αποτελεί μία σπουδαία μεταφορά των ερωτικών ανησυχιών και της ανάγκης για συναίσθημα σ’ έναν ρυθμισμένο σαν άσκοπο ρολόι κόσμο. Το πρωτότυπο έργο είναι βουβό. Παρακάτω προβάλλεται με τo ομώνυμο κομμάτι του Paul Mercer, που δημιουργήθηκε ειδικά για αυτήν την ταινία αρκετά χρόνια αργότερα. Οι ηθοποιοί που παίζουν τους ρόλους της γυναίκας και του άντρα είναι οι Alice Prin και Andre de la Riviere αντίστοιχα.


Ακολουθούν οι στίχοι του ποιήματος του Robert Desnos μεταφρασμένοι από τα γαλλικά στα ελληνικά:

Les dents des femmes sont des objets si charmants…
Τα δόντια των γυναικών είναι τόσο γοητευτικά αντικείμενα…

…qu’ on ne devrait les voir qu’ en rêve ou à l’instant de l’amour.
…που θα πρέπει να τα δούμε σαν ένα όνειρο ή μια στιγμιαία αγάπη

Si belle! Cybèle?
Τόσο όμορφη! Κυβέλη;

Nous sommes à jamais perdus dans le désert de l’éternèbre.
Είμαστε για πάντα χαμένοι στην έρημο του αιώνιου σκότους.

Qu’elle est belle
Πόσο όμορφη είναι

«Après tout»
“Μετά απ’ όλα”

Si les fleurs étaient en verre
Αν τα λουλούδια ήταν στο γυαλί

Belle, belle comme une fleur de verre
Όμορφη, όμορφη σαν ένα λουλούδι από γυαλί

Belle comme une fleur de chair
Όμορφη, όμορφη σαν λουλούδι της σάρκας

Il faut battre les morts quand ils sont froids.
Πρέπει να νικήσουμε τους νεκρούς όταν είναι κρύοι.

Les murs de la Santé
Τα τείχη της Υγείας

Et si tu trouves sur cette terre une femme à l’amour sincère…
Κι αν βρείτε σε αυτή τη γη μία γυναίκα για ειλικρινή αγάπη…

Belle comme une fleur de feu
Όμορφη σαν ένα λουλούδι της φωτιάς

Le soleil, un pied à l’étrier, niche un rossignol dans un voile de crêpe.
Ο ήλιος, με το ένα πόδι στον αναβολέα, φωλιάζει ένα αηδόνι σ’ ένα κρεπ πέπλο.

Vous ne rêvez pas
Δεν ονειρεύεστε

Qu’elle était belle
Πόσο όμορφη ήταν

Qu’elle est belle
Πόσο όμορφη είναι

 


 

 

 

 

 

NO COMMENTS

Σημείωση: Το σχόλιο σας θα αναρτηθεί μετά από έγκριση του διαχειριστή

Leave a Reply