Αφιερώματα

Ανδρέας Κάλβος
Ο στίχος -σήμα κατατεθέν- της ψυχής του Κάλβου

Ο Ανδρέας Κάλβος γεννήθηκε στην Ζάκυνθο το 1792 και πέθανε στο Λονδίνο το 1869. Μελετώντας το έργο του, αναπλάθεται μέσα μας η εποχή που έζησε, η  προσωπικότητά του αλλά κι η ίδια η όψη του. Μια όψη διαφορετική στον καθένα μας -μιας και δεν υπάρχει διασωζόμενη προσωπογραφία του-,  μα πάντοτε αινιγματική. Ο Κάλβος δεν ήταν ένας πολύγραφος ποιητής, χαρακτηριστικό είναι πως από το 1826 και μετά, δεν ξανάγραψε ποίηση.  Συνέχισε να εργάζεται ως οικοδιδάσκαλος ενώ διετέλεσε καθηγητής της «Θεωρητικής φιλοσοφίας» στην Ιόνιο Ακαδημία. Απόψεις του δημοσιεύονταν στην «Επίσημο Εφημερίδα» της Ιονίου Πολιτείας. Το 1888, δεκαεννιά χρόνια μετά τον θάνατό του, ήταν ο Κωστής Παλαμάς που στην διάλεξή του με τίτλο «Κάλβος ο Ζακύνθιος», θα κάνει γνωστό το έργο του. Έτσι θα τον εδραιώσει ανάμεσα στους σπουδαίους ποιητές της Ελλάδας. Μετέπειτα, ο Οδυσσέας Ελύτης αλλά και άλλοι άνθρωποι των γραμμάτων της Ελλάδας του 1930 θα αναδείξουν την Καλβική ποίηση ως μοναδική.

Η Καλβική γραφή

Αν προσπαθούσαμε να κλείσουμε σε ένα κουτί φτιαγμένο από φράσεις το τι πρεσβεύουν οι τραγωδίες κι οι Ωδές του Κάλβου, θα διαλέγαμε τις εξής: Στιχουργήματα δύο διαδρομών, της αγάπης στην πατρίδα και της αφοσίωσης στον απελευθερωτικό αγώνα. Κείμενα δημόσιας παρέμβασης, υπέρμαχα της κοινωνικής αφύπνισης και της χριστιανικής λατρείας. Με δυσεύρετες λέξεις παρμένες από αρχαία κείμενα και πλασμένες αλλόκοτα από τον ποιητή ώστε να δώσουν ακριβώς αυτό που θέλει να πει η ψυχή και η σκέψη του.

Οι εικόνες που δημιουργούνται στο μυαλό μας διαβάζοντάς τον, είναι εικόνες δραματικές που ζωντανεύουν τις λέξεις με έναν επιβλητικό τρόπο. Μας επιβάλουν την αγωνία του ποιητή για την πατρίδα, την ανάγκη ισότητας και ελευθερίας, ζητήματα άλυτα ακόμη και σήμερα. Μας αφήνουν μία μελαγχολική διάθεση με την μεταφυσική συχνά γεύση τους. Αποκτούν διαστάσεις βιβλικές, προκαλώντας δέος. Πολλές φορές με τις περιγραφές του ο Κάλβος απροσδόκητα μας φέρνει αντιμέτωπους με τα ιδανικά μας.  Το συνεχές και αιώνιο κάλεσμά του μας προτρέπει να δίνουμε τον δικό μας προσωπικό αγώνα με θάρρος, όσο ανέλπιδος κι αν μοιάζει.

Φανταστικό πορτρέτο Κάλβου
Φανταστικό πορτρέτο του Κάλβου: Παναγιώτης Γράββαλος (1992)

Ο Ανδρέας Κάλβος πίστευε πως η τέχνη της γραφής κι οι λέξεις που τις έδιναν υπόσταση, όφειλαν να είναι μεγαλοπρεπείς. Θα έπρεπε να στηρίζεται στα αρχαία πρότυπα και στην ανωτερότητα του αρχαϊκού πολιτισμού, παράλληλα αποποιούταν την ομοιοκαταληξία, χαρακτηρίζοντας την βάρβαρη. Η Καλβική ποίηση φορώντας το αρχαιοελληνικό της μανδύα, καλύπτει στις Ωδές τις εμφανείς ελλείψεις του στην νεοελληνική γλώσσα. Αυτός είναι και ο λόγος που παρακούει τους λογοτεχνικούς και συντακτικούς κανόνες της εποχής, δημιουργώντας ένα σπάνιο στυλ ποιητικής έκφρασης. Μοναδική γυναικεία παρουσία στους στίχους του Κάλβου είναι αυτή της μητέρας του. Η θεματολογία του περιορίζεται στην εξύμνηση της Ζακύνθου, της Ελλάδας, της υπαρξιακής ανάγκης για ελευθερία, της επανάστασης.

Η διαδρομή μακριά από την Ελλάδα

Ο Ανδρέας Κάλβος πέρασε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του στο εξωτερικό. Μετά τον χωρισμό των γονιών του το 1802, ο πατέρας του πήρε αυτόν και τον αδελφό του στο Λιβόρνο της Ιταλίας. Από τότε δεν ξαναείδε την μητέρα του η οποία πέθανε λίγα χρόνια αργότερα. Αδιαμφισβήτητα αυτό ήταν ένα γεγονός που τον στιγμάτισε, επηρεάζοντας την γραφή του. Μετά τον θάνατο και του πατέρα, θα βρεθεί στην Φλωρεντία όπου θα γνωριστεί με τον Ugo Foscolo, τον επίσης γεννημένο στην Ζάκυνθο, Ιταλό ποιητή. Οι δυο τους γίνονται αχώριστοι φίλοι κι ο Foscolo θα μυήσει τον νεαρό Κάλβο στους αρχαίους κλασσικούς και στους Ιταλούς λογοτέχνες, όπως και στις φιλελεύθερες ιδέες. Κυνηγημένοι εξαιτίας των πολιτικών αυτών αντιλήψεων, βρίσκουν καταφύγιο το 1815 στην Ελβετία. Έναν χρόνο αργότερα ακολουθώντας πάντοτε τον μέντορα και φίλο του βρίσκεται στην Αγγλία. Εκεί παντρεύεται και αποκτά μια κόρη, θα τις χάσει και τις δύο –σύζυγο και κόρη- το 1820.

Αναμνηστική πλακέτα για τον Κάλβο
Αναμνηστική πλακέτα της English Heritage στο Λονδίνο, στο κτίριο που έμενε το ζεύγος Κάλβου.

Θα επισκεφτεί και πάλι την Φλωρεντία και την Γενεύη. Το ανέστιο πνεύμα του θα τον φέρει λίγο αργότερα στο Παρίσι αλλά και σε μια δεύτερη, πολύχρονη επιστροφή του στην Αγγλία το 1852. Εκεί έναν χρόνο αργότερα θα ξαναρχίσει την ζωή του αφού θα παντρευτεί για δεύτερη φόρα. Η σύζυγός του, η σαραντάχρονη  Charlotte Waddams, είναι ιδιοκτήτρια ιδιωτικού παρθεναγωγείου, όπου και θα εργαστεί ο Ανδρέας Κάλβος ως καθηγητής. Εκεί, στις 3 Νοεμβρίου το 1869, στην μικρή πόλη Louth θα τον βρει ο θάνατος. Η διακαής επιθυμία του να πεθάνει στην νοσταλγισμένη του πατρίδα δεν θα πραγματοποιηθεί ποτέ.

Η Προσωπικότητά του

Μαρτυρίες τρίτων και γνωστά περιστατικά της ζωής του, δείχνουν πως ο Ανδρέας Κάλβος ήταν υπερευαίσθητος και εσωστρεφής. Έντονη είναι κι η φήμη για μια απόπειρα αυτοκτονίας του το διάστημα που ακολούθησε τον χαμό της συζύγου και της κόρης του. Έβαφε μαύρα τα έπιπλα τού σπιτιού του, κάτι το οποίο ίσως ερμηνεύεται και ως το ξεχείλισμα του εσωτερικού του πένθους. Ζούσε μοναχικά, και ήταν ευέξαπτος, με την ενόχληση έτοιμη να εκδηλωθεί στην παραμικρή αφορμή. Πάντοτε στοχαστικός και ντυμένος στα μαύρα. Μεγαλωμένος στο εξωτερικό, σαν φυγάς από την μοίρα του μετακινήθηκε σε διάφορες χώρες (Ιταλία, Ελβετία, Αγγλία, Γαλλία). Μακριά από την πατρίδα του και με την οικογένειά του χαμένη,  εύκολα κανείς συμπεραίνει την δυστυχία του. Ασταθής και ατυχής στις ερωτικές του σχέσεις, δύσκολα στέριωνε κάπου. Ακόμη και με τον επιστήθιο φίλο του Foscolo έφτασε σε ρήξη, γεγονός που τον πλήγωσε βαθύτατα.

Το ρήμα «σκίζω» πότε αυτούσιο, πότε ποικιλοτρόπως δοσμένο,  είναι το πιο πολύ-χρησιμοποιημένο στις Ωδές του. Δείγμα φανερό για το πώς οι παντοτινοί χωρισμοί από την μητέρα, την γυναίκα και την κόρη του λόγω του θανάτου τους. Η ιδεολογική ρήξη με τον Foscolo, οι διώξεις εναντίον του σε Ευρώπη και Ελλάδα λόγω των επαναστατικών του πολιτικών θέσεων, καθώς κι η απόστασή του από τους κυρίαρχους λογοτεχνικούς κύκλους, διαμόρφωσαν στην ψυχοσύνθεση του ποιητή την αίσθηση του «σχισμού». Πολλοί μεταγενέστεροι λογοτέχνες τον παρουσιάζουν ως δύστροπο, αυστηρό και απρόσιτο. Η άρνηση συνεργασίας του με το πολιτικό και ακαδημαϊκό κατεστημένο τον έκανε αντιπαθή. Οι κακές σχέσεις του με τον κύκλο του Σολωμού, είναι μία πιθανή αιτία για την αυτοεξορία του στην Αγγλία. Άλλος ένας λόγος είναι το εχθρικό κλίμα στην Κέρκυρα το 1826, όταν ανακηρύχτηκε διδάκτωρ της φιλοσοφίας στην Ιόνιο Ακαδημία. Αναγκάστηκε την ίδια χρονιά να παραιτηθεί.

 Ο Ανδρέας Κάλβος και το έργο-βιογραφικό του

Ο Ανδρέας Κάλβος στο ξεκίνημα της πνευματικής του πορείας, δεν έγραφε στην ελληνική γλώσσα. Η παιδεία του ήταν Ιταλική. Γι’ αυτό και τα ποιήματα κι οι τραγωδίες που έγραψε εκείνη την περίοδο ήταν στην ιταλική γλώσσα. Η όλη του ελληνόγλωσση παραγωγή περιορίστηκε σε δύο ποιητικές συλλογές. Η πρώτη εκδίδεται το 1824 στην Ελβετία με τίτλο: «Η Λύρα», αποτελούμενη από δέκα ωδές. Άλλες τόσες εκδίδονται δύο χρόνια μετά μαζί με διάφορα κείμενά του στο Παρίσι υπό τον τίτλο «Τα Λυρικά», σε μορφή τόμου. Το 1819 προηγήθηκε των δύο αυτών ποιητικών συλλογών η έκδοση στο Λονδίνο μιας αυτοτελής ωδής με τίτλο «Ελπίς πατρίδος».

Κατά την διαμονή του στην Ιταλία και υπό την καθοδήγηση του Foscolo, ο ποιητής των Ωδών θα συγγράψει και θα εκδώσει τα πρώτα του έργα. Αυτά αποτελούνταν από τρεις τραγωδίες: «Teramene» (Θηραμένης, 1812-13), «Le Danaidi» (Δαναϊδες, 1815) και την ανολοκλήρωτη «Ippia» (Ιππίας, 1820). Το πρώτο του ποίημα ήταν το: «Canzone a Napoleone» (Άσμα στο Ναπολέοντα, 1811) το οποίο αργότερα αποκήρυξε. Κατά την διάρκεια της ζωής του εργάστηκε ως αντιγραφέας, δάσκαλος, μεταφραστής και αρθρογράφος. Έδωσε διαλέξεις στην Αγγλία και είχε έντονη πολιτική δράση στην Ιταλία με την συμμετοχή του στον κίνημα των Καρμπονάρων. Την μυστική επαναστατική οργάνωση που ιδρύθηκε τον 19ο αιώνα στην Ιταλία.

Φανταστική απεικόνιση του Κάλβου
Σχέδιο του Οδυσσέα Ελύτη (1991)
Επίλογος

Πολλά ποιήματα γράφτηκαν γι’ αυτόν μετά θάνατον, σχεδιάστηκαν σκίτσα του προσώπου του γεννημένα από την φαντασία των καλλιτεχνών. Μελοποιήθηκαν ποιήματά του, γράφτηκαν βιογραφίες ενώ πραγματοποιήθηκε και μια έκθεση ζωγραφικής προς τιμή του. Ο Ανδρέας Κάλβος, με αρετή και τόλμη άφησε το ιδιόμορφο αποτύπωμά του στην ποίηση, ένα αποτύπωμα που μέχρι και σήμερα μελετάται, αναλύεται και διδάσκεται ως υλικό που όμοιό του δεν έχουμε συναντήσει ξανά.

Βιβλιογραφία:


Brontë Sisters
Οι αδερφές Brontë, όπως τις ζωγράφισε ο αδερφός τους Branwell. Αρχικά είχε συμπεριλάβει τον εαυτό του στην εικόνα, μα αργότερα τον αφαίρεσε για να μη χαλάσει τη ζωγραφιά.

Όταν γίνεται λόγος για τις Charlotte, Emily και Anne Brontë, τρεις από τις πιο χαρακτηριστικές λογοτεχνικές φιγούρες της βικτωριανής Αγγλίας, αυτές συχνά αναφέρονται σαν μια ενιαία προσωπικότητα, ως οι «αδερφές Brontë». Αυτό κατά πάσα πιθανότητα συμβαίνει λόγω της αντίληψης που επικρατεί πως οι τρεις γυναίκες είχαν ακολουθήσει κοινή λογοτεχνική πορεία σε ό,τι αφορά τη θεματολογία των γραπτών τους και τον τρόπο γραφής. Στην πραγματικότητα, όμως, τα έργα των αδερφών Brontë παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές, οι οποίες υποδηλώνουν την ανεξάρτητη σκέψη τους και τις διαφορετικές αντιλήψεις τους για τον κόσμο και την ηθική.

Όπως είναι φυσικό, το υπόβαθρο των τριών αδερφών είναι κοινό και η παιδική τους ηλικία στιγματίστηκε από τα ίδια τραγικά γεγονότα. Γεννήθηκαν στο χωριό Thornton του Δυτικού Yorkshire στην Αγγλία, με τη Charlotte να γεννήθηκε το 1816, την Emily το 1818 και την Anne το 1820. Ο μοναδικός γιος της οικογένειας, ο επίσης συγγραφέας και ζωγράφος Branwell, γεννήθηκε το 1817. H Charlotte ήταν το μεγαλύτερο από τα αδέρφια Brontë που κατάφερε να φτάσει στην ενηλικίωση. Αυτό γιατί οι μεγαλύτερες αδερφές της, Maria (1814-1825) και Elizabeth (1815-1825) πέθαναν από φυματίωση σε μικρή ηλικία, εξαιτίας της στέρησης, της πείνας και του κρύου που υπέστησαν κατά τη φοίτησή τους στο σχολείο Cowan Bridge. Η μητέρα τους, Maria, είχε ήδη πεθάνει από καρκίνο το 1821.

Έπειτα από τον θάνατο της μητέρας και των αδερφών της, η Charlotte υιοθέτησε το ρόλο της μητρικής φίλης και κηδεμόνος των μικρότερων παιδιών. Τα τέσσερα αδέρφια μεγάλωσαν με τον πατέρα και τη θεία τους και δημιούργησαν τους δικούς τους φανταστικούς κόσμους και μαγικά βασίλεια. Αυτά τα παιχνίδια στάθηκαν ιδιαίτερα σημαντικά για την πορεία των αδερφών Brontë, καθώς η ανάπτυξη της φαντασίας τους στάθηκε κρίσιμη για τη μετέπειτα πορεία τους. Πέραν της πνευματικής τους ενασχόλησης, ο πατέρας των παιδιών αναγνώρισε την αξία τους και τους προσέφερε υψηλού επιπέδου μόρφωση, αντιμετωπίζοντάς τα ως ισάξια.

Ακόμα κι έπειτα από την ενηλικίωσή τους και κατά την ενασχόλησή τους με τη συγγραφή, οι τρεις αδερφές λειτούργησαν ομαδικά και αξιοποίησαν την έντονη φαντασία τους για να δημιουργήσουν τα καλλιτεχνικά τους ψευδώνυμα. Η Charlotte, η Emily και η Anne χρησιμοποίησαν τα ονόματα Currer, Ellis και Acton Bell αντίστοιχα για τη δημοσίευση της κοινής τους ποιητικής συλλογής. [1]

Παρά την εξαιρετικά στενή τους και αγαπημένη σχέση, η κάθε μία από τις αδερφές ακολούθησε τον δικό της λογοτεχνικό δρόμο και αξιοποίησε διαφορετικά τα γεγονότα της ζωής της για το έργο της. Έχει ενδιαφέρον, λοιπόν, να αναζητήσουμε το βαθμό στον οποίον ο χαρακτήρας και οι εμπειρίες της κάθε αδερφής αντικατοπτρίζουν το έργο της.

Jane Eyre της Charlotte Brontë

Brontë Charlotte

Τα πιο γνωστά βιβλία της Charlotte Brontë είναι η Τζέην Έυρ (Jane Eyre, 1847), η Βιλέτ (Villette, 1853) και Ο καθηγητής (The Professor, 1857). Το κόσμημα του λογοτεχνικού της έργου, Jane Eyre, θεωρείται από πολλούς η αυτοβιογραφία της συγγραφέως σε μορφή μυθιστορήματος, άφου μέσα από τα μάτια της Jane, η Charlotte κατάφερε να εκφράσει την προσωπικότητα, τα συναισθήματα και τις εμπειρίες της. Το βιβλίο χαρακτηρίστηκε άμεσα ως λογοτεχνικό επίτευγμα από κριτικούς της εποχής και η Charlotte αναγνωρίστηκε για το ταλέντο της.

Στο έργο Jane Eyre, η ομώνυμη πρωταγωνίστρια είναι ένα ορφανό κορίτσι, το οποίο πέρασε υπό την κηδεμονία της θείας της αφότου οι γονείς του πέθαναν. Για την εκπαίδευσή της, η Jane εστάλη στο Ορφανοτροφείο Lowood, όπου γνώρισε τη φίλη της, Hellen Burns. Η τελευταία πέθανε από φυματίωση, εξαιτίας των κακών συνθηκών διαβίωσης στο σχολείο. Όταν η Jane μεγάλωσε, δούλεψε ως γκουβερνάντα και, κατά τη διάρκεια της δουλειάς της, αντιμετώπισε ειρωνία και κριτική από τα αφεντικά της, σχετικά με την κοινωνική της θέση. Στο τέλος του μυθιστορήματος, η πρωταγωνίστρια κατάφερε μέσω του γάμου της να ανεξαρτητοποιηθεί και να κυριαρχήσει στη μάχη της με την αρχική κοινωνική της θέση.

Ο χαρακτήρας της ηρωίδας καθώς και τα όσα συνέβησαν στη ζωή της, μας ωθούν στο να πιστέψουμε πως η Jane Eyre αποτελεί την ενσάρκωση της προσωπικότητας της Charlotte ως μια φανταστική ηρωίδα. Η συστολή της Jane και η αντιπάθεια που έτρεφε για την κοινωνική ζωή είναι χαρακτηριστικά της ίδιας της Charlotte στην προσωπική της ζωή. Επιπλέον, η μεγαλυτερη αδερφή Brondë, παρότι εθεωρείτο εμφανίσιμη, αντιλαμβανόταν τον εαυτό της ως άσχημο, εξαιτίας κυρίως των μυωπικών γυαλιών της, και «μικρό», λόγω του σωματότυπού της. Αυτό το αίσθημα κατωτερότητας γίνεται σαφές μέσα από το βιβλίο της και τις διαρκείς ανασφάλειες της ηρωίδας σχετικά με την εμφάνιση και τη θέση της.

Πέραν αυτού, οι ομοιότητες ανάμεσα στη λογοτεχνία και την πραγματικότητα έγκεινται σε πολλά από τα γεγονότα του βιβλίου και τη ζωή της συγγραφέως. Ο θάνατος της μητέρας της, η θεία που ανέλαβε έπειτα την ανατροφή της, το σχολείο θηλέων και η φυματίωση που στέρησε από τη Jane την πιο στενή της φίλη είναι λίγα μόνο από τα στοιχεία που συμπίπτουν στις ζωές των δύο γυναικών. Η Charlotte, επίσης, εργάστηκε ως γκουβερνάντα δύο φορές στη ζωή της, μα παραιτήθηκε λόγω της κακής συμπεριφοράς των αφεντικών της, τα οποία την αντιμετώπιζαν ως κοινωνικά κατώτερη.

Κάνοντας μια μικρή σύγκριση ανάμεσα στην πραγματική Charlotte Brontë και την φανταστική Jane Eyre, καθίσταται ξεκάθαρο πως η μυθιστοριογράφος αξιοποίησε τις αυθεντικές της πράξεις στην εκπόνηση του λογοτεχνικού της έργο, δείχνοντας με αυτό τον τρόπο ποια είναι, τι έχει και τι επιθυμεί.

Wuthering Heights της Emily Brontë

Emily Brontë

Στο μοναδικό μυθιστόρημα της Emily Brontë, Ανεμοδαρμένα Ύψη (Wuthering Heights, 1847), η συσχέτιση μεταξύ της ζωής της συγγραφέως και του μυθιστορήματός της είναι ανύπαρκτη από την αρχή έως το τέλος. Το θέμα του μυθιστορήματος είναι μια ιστορία εκδίκησης και έρωτα, κάτι που το καθιστά τρομαχτικό και αξέχαστο.

Τα Ανεμοδαρμένα Ύψη είναι μια άγρια και παθιασμένη ιστορία ένός έντονου και σχεδόν δαιμονισμένου έρωτα ανάμεσα στην Catherine και τον Heathcliff, τον οποίο είχε βρει και υιοθετήσει ο πατέρας της Catherine όταν και οι δυο τους ήταν παιδιά. Ο Heathcliff κατά τη διάρκεια των παιδικών του χρόνων υπέφερε σωματικά και ψυχικά από τον Hindley, τον αδερφό της Catherine. Πιστεύοντας λανθασμένα πως η αγάπη του για την Catherine δεν ήταν αμοιβαία, αποχώρησε από τα Ανεμοδαρμένα Ύψη, για να επιστρέψει χρόνια αργότερα πλούσιος και εξευγενισμένος. Έπειτα από την επιστροφή του, ο Heathcliff προέβη σε μια τρομερή εκδίκηση για τις περασμένες δυστυχίες και κακουχίες του. Η δράση της ιστορίας είναι χαοτική και αδιάκοπα βίαιη, περιγράφοντας της συνθήκες της ζωής που συντέλεσαν στο να εξουδετερώσουν κάθε ψυχική αρετή του Heathcliff και να τον μεταβάλλουν σε ένα πλάσμα με αισθήματα κακίας, εκδίκησης μα και βασανιστικού έρωτα.

Η ήρεμη ζωή και η μοναχικότητα της Emily δε θα μπορούσαν σε καμία περίπτωση να συγκριθούν με την τρικιμιώδη περιπέτεια που κατάφερε να αποτυπώσει τόσο ρεαλιστικά σε χαρτί. Οι ελάχιστες σε αριθμό και τρυφερές σχέσεις που είχε αναπτύξει κατά τη διάρκεια της ζωής της, με κοντινότερο άνθρωπό της την αδερφή της, Anne, ουδεμία συσχέτιση δεν έχουν με τις σχέσεις έρωτα και μίσους των χαρακτήρων της. Σε αντίθεση με τις αδερφές της, η Emily αποτύπωσε στο έργο της τη ζωή εντελώς διαφορετικών ανθρώπων από αυτή της ίδιας.

Παρά την ιδιαιτερότητα του θέματος του βιβλίου της Emily, η οποία ξέφυγε από την πεπατημένη των κλασικών ρομαντικών βικτωριανών μυθιστορημάτων, η συγγραφέας δε γνώρισε ποτέ τη δόξα που της άξιζε. Το βιβλίο της αναγνωρίστηκε μετά το θάνατό της, οπότε και χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως ανώτερο της Jane Eyre, παρά τη δημοφιλία της τελευταίας.

Agnes Grey της Anne Brontë

Anne Brontë

Η Anne Brontë αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της στην ποίηση, μα αυτό δε την εμπόδισε να συντάξει κι αυτή ένα μυθιστόρημα, σχεδόν εξ’ ολοκλήρου αυτοβιογραφικό, όπως της Charlotte. Το βιβλίο της, Άγκνες Γκρέυ (Agnes Grey, 1847) αποτελεί την ευρηματική αντανάκλαση της ζωής της συγγραφέως.

Στην αρχή του Agnes Grey, κάθε μέλος της οικογένειάς της Agnes ψάχνει για δουλειά, προκειμένου να προστατευθεί από την επαιτεία εξαιτίας της ασθένειας του πατέρα της. Τα μεγαλύτερα μέλη της οικογένειας, δεν επέτρεπαν στην Agnes να εργαστεί η ίδια, λόγω του νεαρού της ηλικίας της. Παρά τις αντιρρήσεις του κύκλου της, η Agnes εργάστηκε δύο φορές ως γκουβερνάντα σε σπίτια επιφανών οικογενειών. Η οικογένεια στην οποία εργάστηκε αρχικά η Agnes ήταν πλούσια, ενώ η Agnes ήταν φτωχή και απόλυτα εξαρτημένη οικονομικά. Λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι ο κεντρικός άξονας του μυθιστορήματος είναι ο αγώνας για ανεξαρτησία, η σύγκρουση των κοινωνικών τάξεων είναι αναπόφευκτη. Η Anne επιδιώκει την προσωπική και οικονομική ελευθερία, καθώς απώτερος στόχος της είναι να βγάλει την ίδια και την οικογένειά της από τη φτώχεια.

Το πείσμα της ηρωίδας να εργαστεί για να βοηθήσει τη φτωχή οικογένειά της και τον άρρωστο πατέρα της, είναι μια προβολή της Anne Brontë στις δικές της προσωπικές επιθυμίες. Το μυθιστόρημα δείχνει ολοφάνερα την διακαή επιθυμία της Anne να αποκτήσει την ανεξαρτησία της από οικογένειά της, ειδικά αν σκεφτεί κανείς ότι ήταν το νεώτερο και πιο προστατευμένο μέλος της. Επομένως, το μυθιστόρημα είναι μια αντανάκλαση της ζωής της συγγραφέως και του ονείρου της να ζήσει ελεύθερη, δίχως το βάρος των οικογενειακών υποχρεώσεων και της κοινωνικής καταπίεσης.


[1] Όλα τα ποιήματα της κοινής συλλογής που εξέδωσαν οι αδερφές Brontë
[2]
Essential Differences Among Brontë Sisters’ Works, By Sundus E. Al. Nabhani
[3] Similarities and Differences between the Brontë Sisters, By Alesha Nasir

Ο Νίκος Καζαντζάκης επί τω έργω
Ο Νίκος Καζαντζάκης μελετώντας, περιτριγυρισμένος από βιβλία.

Ο Νίκος Καζαντζάκης άφησε πίσω του ένα μοναδικό λογοτεχνικό έργο. Μία πολύτιμη κληρονομιά στον χώρο των γραμμάτων και της τέχνης της Ελλάδος και όλου του πλανήτη. Δεν ήταν μόνο ένας δεινός πλάστης νοημάτων, ήταν συνάμα κι ένας ταξιδευτής. Ένας ταξιδευτής των πολιτισμών και των τόπων, τους οποίους σημάδεψε με το πέρασμα του. Γι’ αυτό και το παρόν αφιέρωμα στον αξεπέραστο αυτόν λογοτέχνη, θα επιχειρήσει να ξεφύγει από τα τετριμμένα αφιερώματα σε σπουδαίες προσωπικότητες όπως είναι και αυτή του Καζαντζάκη.

Ο Νίκος Καζαντζάκης σχημάτισε πολλά από τα  μυθιστορήματα του εμπνευσμένος από την τεχνοτροπία του Όμηρου. Δεν είναι τυχαίο ότι έγραψε και εκείνος την δική του «Οδύσεια» το 1938, ένα ποίημα 33.333 στίχων. Τα κείμενα του, χαρακτηρίζονταν από τις δεσπόζουσες θρησκευτικές εξάψεις του. Εξίσου εκκωφαντική είναι η παρουσία των φιλοσοφικών αναζητήσεων και των μεταφυσικών προβληματισμών σε ολόκληρο το φάσμα τού ογκώδης έργου του. Ο Νίκος Καζαντζάκης ήταν ένας ιχνηλάτης σε μια γη που δεν είχε περπατήσει ξανά. Αναζήτησε ανάμεσα σε διαφορετικές ιδεολογίες, θρησκείες και αντιλήψεις τον δικό του εαυτό. Με τον νου ασυμβίβαστο και δύσπιστο, δεν στεκόταν για πολύ σε ένα σημείο. Τα πόδια του έτρεμαν από την εσωτερική ανάγκη της σκέψης να βαδίσει, να προχωρήσει πιο πέρα από αυτό που την διδάσκουν και από όσα αντιλαμβάνεται. Άφησε πίσω την αγαπημένη του Κρήτη, τον τραχύ πατέρα, την απαλή του μάνα, για να μάθει το γιατί συμβαίνει το κάθε τι που συμβαίνει.

Ο Νίκος Καζαντζάκης κι οι «Θεοί» του

Γνώρισε τον Χριστό, πήγε ως τα μοναστήρια, τον πίστεψε, τον αμφισβήτησε κι ύστερα τον γκρέμισε από μέσα του. Δεν σταμάτησε όμως ποτέ να έλκεται από τα διδάγματά του.  Η λατρεία του στον Nietzsche, στον Schopenhauer και η προσωπική του μελέτη σε βουδιστικά κείμενα, ήταν οι κύριοι λόγοι που τον έφεραν κοντά στον βουδισμό. Έτσι, τοποθέτησε στην σκέψη του τον Βούδα στον θρόνο του θεού και αποκαθηλώνοντας αυτομάτως τον  Χριστό. Ο Νίκος Καζαντζάκης μαγεύτηκε από τον Βούδα, από την πολύπλοκη απλότητα της φιλοσοφίας του. Από την αγάπη και τον σεβασμό του για κάθε πλάσμα στην γη, την πεμπτουσία δηλαδή της σοφίας του. Σε αυτήν την κατεύθυνση τον έσπρωξε κυρίως ο εμβληματικός ήρωας του γερμανού συγγραφέα Nietzsche, ο Ζαρατούστρα. Διαβάζοντας γι’ αυτόν στο βιβλίο τού Nietzsche: «Τάδε Έφη Ζαρατούστρα». Ο Νίκος Καζαντζάκης μάλιστα μετέφρασε το εν λόγω βιβλίο στα ελληνικά.

Ο Νίκος Καζαντζάκης και ο Nietzsche
Ο Νίκος Καζαντζάκης και ο μέντορας του Nietzsche

Βρήκε η ανήσυχη ψυχή του παρηγοριά. Ανακάλυψε τον υπεράνθρωπο μέσα στον άνθρωπο, την  διέξοδο στο τέλμα της αγωνίας για το ποιος είναι ο σκοπός της ύπαρξής του. Προτού να βυθιστεί στην φιλοσοφία του Nietzsche, μόνο τον πίθηκο ξεχώριζε στον άνθρωπο, τίποτε το ξεχωριστό, τίποτε το ανώτερο. Η καρδιά του γέμιζε απόγνωση στην σκέψη, πως ο άνθρωπος ίσως να ήταν μονάχα ένα δέντρο με καρπούς κι οι ρίζες του οι μαϊμούδες.

Τα φιλοσοφικά ερωτήματα

Σε μία μάχη διαρκή με το εντός του, σε μια πορεία ερημική, πολεμική προς επάνω, προς τον ουρανό. Η φιλοσοφία του να γδερνόταν και γαλήνευε ανάμεσα στην κραυγή και την σιγή του. Οι πρωταγωνιστές των βιβλίων του, ακροβατούσαν στον αυθεντικό και καταστροφικό εαυτό τους. Ο Νίκος Καζαντζάκης μας έμαθε πως αν και γεννήθηκε σε μια υποδουλωμένη Κρήτη, εκείνος ήταν ελεύθερος. Αναρωτιόταν, ποιο ήταν το νόημα της ζωής, ποιος ο δημιουργός της; Μα ήταν ο ίδιος τελικά ο Δημιουργός της δικής του ζωής. Μέσα από το βιβλίο του: «Ο Τελευταίος Πειρασμός», εξανθρώπισε τον Ιησού, του έδωσε την λαγνεία, την αδυναμία, τον έρωτα, την δίψα του εφήμερου, την γυναίκα. Έφερε στο δικό του ανθρώπινο ύψος το Θεϊκό, αυτό δηλαδή που για  οποιονδήποτε άλλον θα φάνταζε αδύνατο.

Η «Ασκητική» αποτέλεσε το φιλοσοφικό του ξετύλιγμα. Επηρεασμένος από τον Γάλλο φιλόσοφο Bergson, μας έδειξε πως ο νους του δεν τον χώραγε κι όλο τον έσκαβε ακούραστα, βαθιά. Τον ξεχείλωνε να πλατύνει και τον έσκιζε προς τον ουρανό. Νους ασύνορος, χρησιμοποιούσε τα  βιβλία του ως φτυάρια που σκορπούν του θανάτου του το χώμα. Μας τον επιστρέφουν στο σήμερα, για να μας μιλήσει, να μας διδάξει ότι όλοι είμαστε μια ράτσα, ένας σπόρος. Πως αγαπώντας τον διπλανό σου, στηρίζεις τον συμπολεμιστή σου. Πως κάθε Ιδέα είναι μια αλυσίδα που σε συγκρατεί από το πόδι, την σπας  και βρίσκεις μια καινούρια κι η αλυσίδα όλο και μακραίνει. Διαλύοντας Ιδέες γεννιόνται οι καινούριες. Ιδέες βαθύτερες, υψηλότερες, που κάνουν να πληθαίνουν τα βήματά μας προς το φως. Ο Νίκος Καζαντζάκης, ακριβώς όπως έπραξε με τον Nietzsche,  μετέφρασε και τον Bergson, συγκεκριμένα το έργο του: «Το Γέλιο» (1915).

Ζωή και έργο

Ο Νίκος Καζαντζάκης, έζησε σε μια περίοδο  γεμάτη κοινωνικοπολιτικές αλλαγές, μια ζωή έντονη, γεμάτη ανατροπές και διαφορετικούς προορισμούς. Το απύθμενο σε εύρος και διανόηση λογοτεχνικό αλλά και φιλοσοφικό του έργο, έσπασε τα σύνορα της Ελλάδας. Τα έργα του μεταφράστηκαν σε σαράντα γλώσσες. Ο Νίκος Καζαντζάκης ήταν λογοτέχνης, συγγραφέας, ποιητής μυθιστοριογράφος, πεζογράφος, φιλόσοφος, θεατρικός συγγραφέας, μεταφραστής. Η αγάπη του για την Ελλάδα κι η έντονη του προσωπικότητα τον έκαναν να ασχοληθεί και με τα κοινά. Εργάστηκε ως δημοσιογράφος και συμμετείχε στην πολιτική σκηνή της χώρας στην θέση του υπουργού. Από το 1945 μέχρι το 1948 ήταν πρόεδρος της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών. Ο Νίκος Καζαντζάκης γεννήθηκε στις 18 Φεβρουαρίου του 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης. Πέθανε την Κυριακή 26 Οκτωβρίου 1957 στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας.

Ο Νίκος Καζαντζάκης στοχάζεται
Ο Νίκος Καζαντζάκης χαμένος στις σκέψεις του

Η ενασχόληση τού Κρητικού λογοτέχνη με την πολιτική υπήρξε καθοριστική. Συγκεκριμένα, το 1919 ανέλαβε την θέση του γενικού διευθυντή στο υπουργείο Περιθάλψεως. Από αυτήν την θέση, ο Νίκος Καζαντζάκης και οι συνεργάτες που ο ίδιος επέλεξε, έφεραν εις πέρας κάτι το σχεδόν ακατόρθωτο για την εποχή. Τον επαναπατρισμό 150.000 Ελλήνων του Πόντου. Εξασφαλίζοντας όχι μόνο την ασφαλή τους μεταφορά από τον Καύκασο στην Μακεδονία και την Θράκη, αλλά και την ομαλή τους μετεγκατάστασή στην Ελλάδα. Στην βιογραφία του: «Αναφορά στον Γκρέκο» για το γεγονός αυτό τονίζει: «Πρώτη φορά παρουσιαζόταν στη ζωή μου η ευκαιρία να μπω στην πράξη, να μην έχω πια να παλεύω με Χριστούς και Βούδες, παρά με ζωντανούς, σάρκα και κόκαλα ανθρώπους. Καλή η στιγμή να δοκιμάσω αν η πράξη είναι η μόνη ικανή ν’ απαντήσει, κόβοντας με το σπαθί της τους αξεδιάλυτους κόμπους της θεωρίας».

Πολιτική Ταυτότητα

Η ακραία εναλλαγή στις πολιτικές ιδεοληψίες τού Καζαντζάκη κι η δεκτικότητα του σε αντιφατικά δόγματα είναι έκδηλη. Ξεκινώντας από τον ασπασμό των ιδεών τού Λένιν στις οποίες και εντρύφησε. Περνώντας στην συνέχεια στον θαυμασμό του για τον δικτάτορα Μουσολίνι, τα φασιστικά καθεστώτα και καταλήγοντας στην εξύμνηση του Φραγκίσκου της Ασσίζης. Τον άνθρωπο που τον ενέπνευσε μάλιστα και για το έργο του «Ο φτωχούλης του Θεού». Η στροφή του προς τον φασισμό, γίνεται πασιφανή στην περιγραφή της συνάντησής του με τον Ιταλό φασίστα στο βιβλίο του: «Ταξιδεύοντας: Ιταλία, Αίγυπτος, Σινά, Ιερουσαλήμ, Κύπρος, ο Μοριάς» το 1965). Η κυριαρχία της βίαιης επιβολής από την μία πλευρά, η ισότητα, η ελευθερία επιλογής, η ανοχή, από την άλλη. Είναι τα δύο άκρα στο σχοινί που ακροβατούσε, διασχίζοντας το από άκρη σε άκρη ασταμάτητα. Ο Νίκος Καζαντζάκης δεν συγχώρεσε ποτέ στον εαυτό του την τριβή του αυτή με τον φασισμό.

Ο φίλος

Δεν θα μπορούσαν να λείπουν από ένα αφιέρωμα στον Καζαντζάκη λίγες λέξεις και για τον πιο αγαπημένο φίλο του. Με τον Άγγελο Σικελιανό, γνωρίστηκαν το 1914. Από τότε μια σπάνια φιλία τους έδεσε για σαράντα ολόκληρα χρόνια. Ταξίδευσαν μαζί στο Άγιον Όρος, στην πρώτη και σημαντικότερη ίσως αναζήτηση της ψυχής του νεαρού τότε Καζαντζάκη. Ακολούθησε και μία περιήγηση τους στην Ελλάδα βιώνοντας εμπειρίες που τους ένωσαν για μια ζωή. Μετά το θάνατο του Σικελιανού, είχε πει: «…Σαράντα χρόνια φιλία ακατάλυτη μ’ έσμιγε με το Σικελιανό, ήταν ο μόνος άνθρωπος που μπορούσα ν’ αναπνέω, να μιλώ, να γελώ και να σωπαίνω μαζί του. Τώρα η Ελλάδα άδειασε…». Ο  Άγγελος Σικελιανός ήταν υποψήφιος πέντε φορές για το Νόμπελ Λογοτεχνίας.

Ο Νίκος Καζαντζάκης και ο Άγγελος Σικελιανός
Ο Νίκος Καζαντζάκης και ο παντοτινός του φίλος Άγγελος Σικελιανός
Τα παιδικά παραμύθια

Κλείνοντας αυτό το αφιέρωμα, θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε μία εξίσου σημαντική πτυχή στο τεράστιο λογοτεχνικό του έργο. Την  ενασχόληση του με την παιδική λογοτεχνία. Ο Νίκος Καζαντζάκης μετέφρασε και διασκεύασε βιβλία της παγκόσμιας παιδικής λογοτεχνίας, αλλά και συνέγραψε τα ιστορικά μυθιστορήματα «Ο Μέγας Αλέξανδρος» και «Στα παλάτια της Κνωσού». Η προσφορά του Κρητικού συγγραφέα στην παιδική λογοτεχνία της χώρας μας,  αποκαλύπτει την ιδιαίτερη του ευαισθησία για τον κόσμο των παιδιών. Έναν κόσμο που ο ίδιος μνημόνευε αδιάκοπα σε ολόκληρη την συγγραφική του διαδρομή.

Ο Νίκος Καζαντζάκης βρίσκεται μέσα από το δαιδαλώδες έργο του, στο παρελθόν, το παρόν αλλά και το μέλλον μας. Όπως αναφέρει δημοσίευμα στην ιστοσελίδα της εφημερίδας «Καθημερινή», το φθινόπωρο του 2017 θα εκδοθεί ένα άγνωστο ως τώρα παιδικό παραμύθι του. Το άρθρο αναφέρει μεταξύ άλλων: «Ένα παραμύθι που έγραψε ο Νίκος Καζαντζάκης, άγνωστο και αδημοσίευτο ως σήμερα, πρόκειται να κυκλοφορήσει το φθινόπωρο από τις εκδόσεις Καζαντζάκη σε συνεργασία με το Μουσείο Καζαντζάκη. Το κείμενο έχει βρεθεί ως χειρόγραφο και είναι πρωτότυπη διασκευή μιας ιστορίας από τις «Χίλιες και μία νύχτες». Ο Καζαντζάκης τού είχε δώσει τον τίτλο «Το Φτερωτό Άλογο» και έτσι θα κυκλοφορήσει ως νέο, αυτόνομο έργο εντός του έτους που έχει ανακηρυχθεί «Έτος Νίκου Καζαντζάκη».

Βιβλιογραφία:


Τάσος Λειβαδίτης
Τάσος Λειβαδίτης, ένας σύγχρονος υπαρξιακός λυρικός ποιητής

Ο Τάσος Λειβαδίτης είναι ένας ποιητής που κατατάσσεται στην Πρώτη Μεταπολεμική Γενιά. Τη γενιά που εμφανίστηκε στη διάρκεια του μεσοπολέμου και βίωσε τον Αλβανικό πόλεμο, την Κατοχή, την Αντίσταση, τον Εμφύλιο Πόλεμο και τη δικτατορία του 1967. Συνθήκες που επηρέασαν τόσο τη ζωή όσο και το έργο αυτής της γενιάς. Στους στίχους τους διακρίνονται τα τραύματα και τα βιώματα των πολέμων. Ο Τάσος Λειβαδίτης ανήκει στην ομάδα των ποιητών που πίστεψαν στο όραμα της Αριστεράς, αγωνίστηκαν γι’ αυτό αλλά στο τέλος έζησαν τη διάψευση του. Οι έννοιες της δοκιμασίας και της διάψευσης κατέχουν κυρίαρχο ρόλο στην ποιητική της Γενιάς του 1960. Εκφράζουν όπως πολύ εύστοχα έχει διατυπώσει ο Δ. Ν. Μαρωνίτης μια ξεχωριστή «ποιητική και πολιτική ηθική».

Έτσι γεννήθηκαν οι σημαίες μας: Τα νεανικά χρόνια και οι εξορίες

Ο Τάσος Λειβαδίτης γεννήθηκε στις 20 Απριλίου το 1922 το βράδυ της Ανάστασης στην Αθήνα. Πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο Μεταξουργείο, καθώς η Ελλάδα υποδεχόταν τους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής. Το 1943 εισήχθη στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όμως οι βιοτικές ανάγκες και η συμμετοχή του στην Εθνική Αντίσταση τον απομάκρυναν από τις σπουδές του. Σε ηλικία 21 ετών εντάχθηκε στην Ε.Π.Ο.Ν. Στην περίοδο των Δεκεμβριανών δεν άνηκε στις μαχητικές ομάδες του Ε.Λ.Α.Σ., αλλά σε μια ομάδα της Ε.Π.Ο.Ν., που διοργάνωνε πολιτιστικές εκδηλώσεις και έκανε εράνους για τη συγκέντρωση τροφίμων.

Με τη λήξη των Δεκεμβριανών συνελήφθη και οδηγήθηκε στις φυλακές Χατζηκώστα στην Αθήνα. Μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας αφέθηκε ελεύθερος και άρχισε η πιο οργανωμένη δράση του στο χώρο της Αριστεράς. Από το 1948 ακολουθούν εξορίες και φυλακίσεις σε νησιά, όπως η Λήμνος, η Μακρόνησος και ο Άι-Στράτης.

Πέρα από την έντονη πολιτική του δράση, ο Τάσος Λειβαδίτης ήταν ένας παθιασμένος και πολυγραφότατος ποιητής. Είχε εμφανιστεί ήδη στα ελληνικά γράμματα το 1946, μέσα από τις στήλες του περιοδικού Ελεύθερα Γράμματα, με το ποίημα Το τραγούδι του Χατζηδημήτρη. Το περιοδικό φιλοξενούσε πολλούς αριστερούς διανοούμενους, ανάμεσα τους ο Μανώλης Αναγνωστάκης και ο Νίκος Παππάς. Την ίδια χρονιά ο ποιητής παντρεύτηκε τη Μαρία Στούπα, στην οποία αργότερα θα αφιερώσει την ποιητική συλλογή Αυτό το αστέρι είναι για όλους μας. Μαζί της απέκτησε τη μοναδική του κόρη Βασιλική Λειβαδίτη.

[Θα ῾θελα να φωνάξω τ᾿ όνομά σου, αγάπη, μ᾿ όλη μου την δύναμη.

[…]

Να το φωνάξω τόσο δυνατά

που να μην ξανακοιμηθεί κανένα όνειρο στον κόσμο

καμιά ελπίδα πια να μην πεθάνει.

Να τ᾿ ακούσει ο χρόνος και να μην σ᾿ αγγίξει, αγάπη μου, ποτέ.]


Αυτό το αστέρι είναι για όλους μας, V, 1952

Στη διάρκεια της εξορίας ολοκλήρωσε τις πρώτες δύο ποιητές συλλογές του, Μάχη στην άκρη της νύχτας και Αυτό το αστέρι είναι για όλους μας, και άρχισε να σχεδιάζει τη συλλογή Φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου. Στα νησιά της εξορίας τόσο ο ίδιος ο Τάσος Λειβαδίτης όσο και άλλοι ποιητές, όπως ο Γιάννης Ρίτσος και ο Τίτος Πατρίκιος, δημιούρησαν έργα τέχνης και αποτύπωσαν το τοπίο της φρίκης των βασανιστηρίων και τη σκληρή καθημερινότητα. Παρά τις δύσκολες συνθήκες διαβίωσης, τις εκτελέσεις και τον καθημερινό φόβο του θανάτου, ο ποιητής δεν υπέγραψε ποτέ δήλωση μετανοίας, που θα σήμαινε την αποκήρυξη των ιδεών του.

Τάσος Λειβαδίτης
Ο Τάσος Λειβαδίτης και ο Γιάννης Ρίτσος το 1951 στον Άι-Στράτη.
Ο Τάσος Λειβαδίτης και η επάνοδος από την εξορία

Μετά την τετράχρονη εξορία, το 1951, αφέθηκε ελεύθερος, όμως οι διώξεις δεν σταμάτησαν. Λίγα χρόνια μετά την επάνοδο του, το 1953, εκδόθηκε η ποιητική συλλογή Φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου. Η συλλογή είχε έντονο ιδεολογικό χαρακτήρα με κεντρικά αιτήματα την ειρήνη και την κοινωνική δικαιοσύνη. Έτσι, το έργο κατασχέθηκε και ο Τάσος Λειβαδίτης δικάστηκε. Το δικαστήριο τον απάλλαξε λόγω αμφιβολιών. Παράλληλα, η συλλογή δικαιώθηκε, καθώς κέρδισε το 1955 το πρώτο βραβείο ποίησης στο Παγκόσμιο Φεστιβάλ Νεολαίας στη Βαρσοβία.

Ο ποιητής εργαζόταν και ως κριτικός ποίησης. Συνεργαζόταν με το περιοδικό Επιθεώρηση Τέχνης, όπου δημοσίευε πολιτικά και κριτικά δοκίμια, και την εφημερίδα Αυγή. Με το κλείσιμο της Αυγής από τη δικτατορία, το 1967, έχασε τη δουλεία του. Από το 1969 ως το 1980 με το ψευδώνυμο Α. Ρόκος παρουσίαζε συνόψεις της παγκόσμιας λογοτεχνίας στο περιοδικό Φαντάζιο. Από το 1974 ως το 1980 συνέχισε την κριτική της ποίησης στην Αυγή.

Ήταν ένας κριτικός με οξυδέρκεια και ευγένεια. Όπως μας πληροφορεί ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος, «Ο Τάσος Λειβαδίτης είχε ένα παθιασμένο ενδιαφέρον για κάθε ποίημα νέου ανθρώπου που έπεφτε στα χέρια του. […] Κριτική που ασκούσε με διεισδυτική ευαισθησία, με στοχασμό που δεν κατέληγε σε κάποια κανονιστικότητα, με άνοιγμα σε όλους τους τρόπους της ποίησης και αγάπη για όλους τους ποιητές, χωρίς εύνοιες ή πατερναλισμούς».

Το 1977 τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης για το Βιολί για μονόχειρα και το 1979 για το Εγχειρίδιο ευθανασίας. Ο Τάσος Λειβαδίτης πέθανε στην Αθήνα 30 Οκτωβρίου 1988, στο Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο από ανεύρυσμα κοιλιακής αορτής. Μετά το θάνατό του, το 1990, εκδόθηκε η συλλογή που είχε ετοιμάσει με το τίτλο Τα Χειρόγραφα του Φθινοπώρου.

Τάσος Λειβαδίτης
Φωτογραφία από την κηδεία του Τάσου Λειβαδίτη (εφημερίδα της εποχής). Από αριστερά Μανώλης Πρατικάκης, Γιάννης Ρίτσος, η γυναίκα του Μαρία Λειβαδίτη, Γιώργος Δουατζής.
Η δράση του στον χώρο της μουσικής και του κινηματογράφου

Ο Τάσος Λειβαδίτης τον Οκτώβριο του 1961 περιόδευσε με τον Μίκη Θεοδωράκη σε πόλεις της Βόρειας Ελλάδας, όπως Καβάλα, Δράμα, Σέρρες, Λάρισα, Νάουσα και Βέροια. Έγραψε στίχους που δεν συμπεριλήφθηκαν σε κάποια ποιητική του συλλογή, αλλά δημιούργησαν τραγούδια που στιγμάτισαν τη δεκαετία του ΄60. Η μελοποίηση αυτών των στίχων έγινε από το Μίκη Θεοδωράκη. Τα πιο γνωστά είναι: Βρέχει στη φτωχογειτονιά, Σαββατόβραδο και Δραπετσώνα.

Ο Τάσος Λειβαδίτης ασχολήθηκε και με μια ακόμη μορφή τέχνης, τον κινηματογράφο. Συνυπέγραψε με τον Κώστα Κοτζιά τα σενάρια των ελληνικών ταινιών Ο θρίαμβος και Συνοικία το όνειρο. Τις ταινίες σκηνοθέτησε ο Αλέκος Αλεξανδράκης. Η ταινία Συνοικία το όνειρο αντιμετώπισε πολλά προβλήματα με την εξουσία της εποχής τόσο κατά τα γυρίσματα όσο και όταν άρχισε να προβάλλεται. Απαγορεύθηκε η προβολή της, έπειτα όμως από διαμαρτυρίες του τύπου επιτράπηκε η προβολή μιας λογοκριμένης εκδοχής της και μόνο στα αστικά κέντρα.

Τάσος Λειβαδίτης
Ο Τάσος Λειβαδίτης και ο Μίκης Θεοδωράκης.
Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός και η επαναστατική περίοδος της ποίησης

Το ζήτημα της περιοδολόγησης του έργο του Τάσου Λειβαδίτη έχει απασχολήσει αρκετά τη φιλολογική έρευνα. Οι μελετητές διαιρούν την ποίηση του σε τρεις ή δύο περιόδους. Με το διαχωρισμό των συλλογών του σε τρεις τόμους ίσως και ο ίδιος μας υποδεικνύει τις μετατοπίσεις του λόγου του. Παρόλα αυτά, καμία από αυτές τις αλλαγές δεν συντελέστηκε απότομα, αλλά αποτέλεσαν αποτέλεσμα μιας σταδιακής διεργασίας.

Η πρώτη του ποιητική συλλογή είναι η Μάχη στην άκρη της νύχτας, που εκδόθηκε το 1952. Στα πρώτα χρόνια της ποιητικής δημιουργίας είναι πιστός στο αισθητικό δόγμα της Αριστεράς, δηλαδή το σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Είναι η επαναστατική περίοδος της ποίησης του, στην οποία γράφει αγωνιστικά ποιήματα. Σε αυτό το πρώιμο στάδιο της ποίησης του διακρίνεται έντονα η επίδραση από τον Γιάννη Ρίτσο, ο οποίος ασκούσε ιδιαίτερη γοητεία στους νέους αριστερούς ποιητές της εποχής και τους βοηθούσε πολλές φορές συμβουλεύοντας τους.

Με ρεαλιστικά και νατουραλιστικά στοιχεία αποτυπώνει τις εμπειρίες της εξορίας και του στρατοπέδου. Το όραμα επιβάλλεται και υπάρχει η πίστη για τη μελλοντική δικαίωση των αγώνων. Έντονα είναι τα αιτήματα της επικοινωνίας μεταξύ των συναγωνιστών και της αδελφοσύνης των λαών. Ο Τάσος Λειβαδίτης εκφράζει τη βαθειά του πίστη στον άνθρωπο.

Τάσος Λειβαδίτης
Τάσος Λειβαδίτης, ένας αγωνιστής της ζωής και της τέχνης
Η εσωστρέφεια, η μεταφυσική και η θρησκευτικότητα της όψιμης ποιητικής

Αυτή η μαχητική στάση διαψεύδεται από τα ίδια τα ιστορικά γεγονότα. Είναι η περίοδος του 20ου συνεδρίου του ΚΚΣΕ, της αποσταλινοποίησης και της σοβιετικής εισβολής στην Ουγγαρία. Γεγονότα που προκάλεσαν αναστάτωση και προβληματισμό στον χώρο της Αριστεράς. Ο ποιητής βιώνει μια υπαρξιακή κρίση και οδηγείται στην αναθεώρηση της ποιητικής του. Είναι μια περίοδος δοκιμασίας. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα στο τέλος της δεκαετίας του ’50  να εμφανίζονται τα πρώτα χαρακτηριστικά της ποίησης της ήττας, τα οποία συστηματοποιούνται από τα μέσα της δεκαετίας του ’60 και έπειτα. Ομοϊδεάτες και ομότεχνοι του, όπως ο Μανώλης Αναγνωστάκης και ο Άρης Αλεξάνδρου, έχουν γίνει ήδη εκφραστές της διάψευσης του οράματος.

Ο Τάσος Λειβαδίτης δημιουργεί μια ποίηση λιγότερο επική, στρέφοντας το ποιητικό υποκείμενο σε εσωτερικές και υπαρξιακές αναζητήσεις. Παρότι είναι απαλλαγμένος από τις επιταγές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, στους στίχους του παραμένει το αίσθημα της νοσταλγίας για την ηρωική εκείνη εποχή. Επιχειρείται, ακόμη, ένα είδος αυτοκριτικής. Ένας απολογισμός πολιτικής δράσης και ζωής, που καθίσταται όμως απραγματοποίητος. Το αίσθημα του ανεκπλήρωτου κατοικεί στους στίχους του.

Με την έλευση της δικτατορίας, στο διάστημα μεταξύ 1967 και 1972, ο ποιητής δεν εκδίδει ποιήματα. Το 1792 μετά την εξάχρονη εκδοτική απουσία, κυκλοφορεί η συλλογή Nυχτερινός επισκέπτης. Στη συλλογή γίνονται πλέον ξεκάθαρες οι θεματικές και μορφικές μετατοπίσεις της ποιητικής του. Η επιβολή της δικτατορίας το 1967 και η διάσπαση του ΚΚΕ ένα χρόνο αργότερα συντέλεσαν ώστε η εσωστρέφεια του υποκειμένου να γίνει εντονότερη. Το παράλογο και η φαντασία είναι τώρα τα μέσα έκφρασης του. Η μορφή τείνει προς τον πεζό λόγο και καθιερώνει το ολιγόστιχο ποίημα.

……Άντρες με μακριές λόγχες κρατούσαν ακόμα και την αναπνοή μας μακριά απ᾿ το στρωμένο τραπέζι. Μα εκείνον, που τόλμησε και προχώρησε, τον κάρφωσαν και τον σήκωσαν ψηλά,
……πάνω απ᾿ όλους τους συνδαιτυμόνες.

Τάσος Λειβαδίτης, Το δείπνο, Νυχτερινὸς επισκέπτης, 1972

Στη συνέχεια θα ακολουθήσουν οι συλλογές Σκοτεινή Πράξη, Οι Τρεις, Ο διάβολος με το κηροπήγιο, Βιολί για μονόχειρα, Εγχειρίδιο Ευθανασίας, Ο τυφλός με τον λύχνο, Βιολέτες για μια εποχή, Μικρό βιβλίο για μεγάλα όνειρα και Τα Χειρόγραφα του Φθινοπώρου. Η μεταφυσική και η θρησκευτικότητα διαπερνά τα ποιητικά του δημιουργήματα. Με την απώλεια κάθε βεβαιότητας και ταυτόχρονα της ίδιας της ταυτότητας του, ο Τάσος Λειβαδίτης δημιουργεί μια ποίηση, όπου το φανταστικό και η πραγματικότητα συγχέονται. Βρίσκεται μετέωρος ανάμεσα στη γη και στο όνειρο. Έχοντας χάσει το συλλογικό όνειρο αναζητεί το νόημα της ύπαρξη και την ύπαρξη του Θεού.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Κι όπως είμαι πάντα άτυχος, κάθε φορά που αποφάσιζα ν’ αλλάξω ζωή κάποια καθυστέρηση, μια αναβολή, ένα όνειρο ‒πέρασαν τα χρόνια, Ύστερα δε θυμάμαι τίποτα. Κι η λάμπα είχε σβήσει μια αιωνιότητα πριν.

 Τα Χειρόγραφα του Φθινοπώρου, Επίλογος, 1990

Πηγές:


  • Γιώγρος Μαρκόπουλος, Η ποίηση του Τάσου Λειβαδίτη, Εκάτη, Αθήνα, 2009
  • Γιώργος Δουαλτζής, Τάσος Λειβαδίτης. Συνομιλία με τον Νυχτερινό Επισκέπτη, Κέδρος, Αθήνα, 2008
  • Έλλη Φιλοκύπρου, Ένοχος μιας μεγάλης αθωότητας. Η ποιητική περιπέτεια του Τάσου Λειβαδίτη, Νεφέλη, Αθήνα, 2012
  • Τάσος Λειβαδίτης, Ποίηση, Τόμος 1, 2, 3, Κέδρος, Αθήνα, 1978

Κ. Γ. Καρυωτάκης,
Κ. Γ. Καρυωτάκης,

Ο ποιητής που έσκυψε πολύ στο χείλος των αβύσσων γράφει ο υπερρεαλιστής Ανδρέας Εμπειρίκος στο ποιητικό του μνημόσυνο για τον άνθρωπο που εις την Πρέβεζαν εχάθη. Ο ποιητής του μεσοπολέμου Κ. Γ. Καρυωτάκης ανήκει σε μια ευρύτερη ομάδα ποιητών, τη γενιά του 1920. Ο Κ. Γ. Καρυωτάκης αναδείχθηκε ως ο ιδανικός εκπρόσωπος αυτής της γενιάς. Η ποίηση του δεν είναι παραδοσιακή, αντιθέτως είναι πρωτοποριακή. Ανανέωσε τον ποιητικό λόγο και διαμόρφωσε τις κατάλληλες συνθήκες για την ποιητική γενιά του 1930 και την ανάπτυξη του μοντερνισμού στη νεοελληνική ποίηση.

Τα νεανικά χρόνια του Κ. Γ. Καρυωτάκη

O Κ. Γ. Καρυωτάκης γεννήθηκε στην Τρίπολη στις 30 Οκτωβρίου του 1896. Ο πατέρας του, Γεώργιος Καρυωτάκης, ήταν νομομηχανικός κι έτσι στα παιδικά του χρόνια αναγκάστηκε να αλλάζει συνέχεια τόπο διαμονής. Πέρασε από τη Λευκάδα, το Αργοστόλι, τη Λάρισα, την Πάτρα, την Καλαμάτα, την Αθήνα και τα Χανιά.

Από το 1912 δημοσίευε ποιήματα σε διάφορα λαϊκά περιοδικά της Αθήνας, όπως Ελλάς και Παρνασσός. Αυτή την περίοδο διατηρούσε σχέση με τη Χανιώτισσα Άννα Σκορδύλη. Ο δεσμός τους διήρκησε τουλάχιστον ως το 1922.

Δεκαεπτά χρονών ήρθε στην Αθήνα και σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, από την οποία αποφοίτησε το 1917. Επιχείρησε να ασκήσει το δικηγορικό επάγγελμα, αλλά η έλλειψη πελατείας τον ανάγκασε να εργαστεί ως δημόσιος υπάλληλος, παρόλο που απεχθανόταν τη δημοσιοϋπαλληλική νοοτροπία και την γραφειοκρατία της εποχής. Διορίστηκε, λοιπόν, ως υπουργικός γραμματέας Α’ στη Νομαρχία Θεσσαλονίκης.

Ο Κ. Γ. Καρυωτάκης και η παρουσία του στα ελληνικά γράμματα

Το 1919 συνεργάστηκε με το περιοδικό Νουμάς. Παράλληλα, εξέδωσε την πρώτη του ποιητική συλλογή Ο πόνος των ανθρώπων και των πραγμάτων. Ωστόσο, οι κριτικές που απέσπασε δεν θα ήταν ιδιαιτέρως καλές. Τον ίδιο χρόνο με τον φίλο του Άγη Λεβέντη εξέδωσε το τολμηρό σατιρικό περιοδικό Η Γάμπα. Κυκλοφόρησε μόνο σε έξι τεύχη, καθώς λόγω του συντηρητισμού της εποχής απαγορεύθηκε η έκδοση του. Μετά την οριστική απαλλαγή του από το στρατό, τοποθετήθηκε στη Νομαρχία Σύρου κι έπειτα για μερικούς μήνες στην Άρτα. Στη συνέχεια υπηρέτησε στη Νομαρχία Αττικής.

Η Γάμπα, Κ. Γ. Καρυωτάκης και Άγης Λεβέντης
Η Γάμπα, το τολμηρό σατιρικό περιοδικό του Κ. Γ. Καρυωτάκη και του Άγη Λεβέντη.

Το 1921 κυκλοφόρησε η δεύτερη συλλογή του Νηπενθή. Η ομηρική λέξη Νηπενθή σημαίνει αυτά που διώχνουν το πένθος. Ο όρος pharmakon népenthès χρησιμοποιείται από τον Charles Baudelaire στο έργο Les Paradis artificiels (Τεχνητοί παράδεισοι). Τα Νηπενθή παραπέμπουν ακόμη στο έργο Les Fleurs du mal (Τα Άνθη του Κακού). Η ποιητική Κ. Γ. Καρυωτάκη επηρεάστηκε από τους poètes maudits (καταραμένους ποιητές) και ειδικά από τον Charles Baudelaire. Δεν τους αντιγράφει αλλά αφομοιώνει στοιχεία της ποιητικής τους και τα μετασχηματίζει δημιουργώντας τη δική του ποιητική φωνή. Σε αυτή τη συλλογή εμφανίζεται ως ένας λυρικός ποιητής με προσωπικό ύφος.

Το 1924 ταξίδεψε στο εξωτερικό, στην Ιταλία, Γερμανία και αργότερα, το 1926, στη Ρουμανία. Το Δεκέμβριο του 1927 εξέδωσε την τελευταία του συλλογή, Ελεγεία και Σάτιρες, στην οποία συντελείται το ποιητικό του άλμα και αναδεικνύονται τα στοιχεία της διαφορετικότητας του. Στη συλλογή διαφαίνεται η ποιητική του ωριμότητα και πραγματοποιείται η μετάβαση του ποιητή από τον ρομαντισμό στον ρεαλισμό. Προβάλλονται τα πολλαπλά αδιέξοδα του ποιητή και ταυτόχρονα της ποίησης.

Η αυτοκτονία του άδοξου ποιητή των αιώνων

Το Φεβρουάριο του 1928 αποσπάται στην Πάτρα και τον Ιούνιο στην Πρέβεζα. Αισθανόταν απόγνωση για τη ζωή της μικρής πόλης και έστελνε απελπισμένα γράμματα σε συγγενείς και φίλους, περιγράφοντας τις συνθήκες διαβίωσης που κυριαρχούσαν στην τοπική κοινωνία. Η Πρέβεζα θα είναι ο τελευταίος σταθμός του. Στις 20 Ιουλίου του ίδιου έτους, σε ηλικία τριάντα δύο ετών, δίνει τέλος στη ζωή του. Αφού μάταια προσπάθησε να πνιγεί στη θάλασσα, αυτοκτόνησε με ένα περίστροφο. Στην τσέπη του άφησε το τελευταίο του σημείωμα, ένα σημείωμα με πολλά ερωτηματικά και ασάφειες.

Οι συνθήκες της αυτοκτονίας του και κυρίως τα αίτια της παραμείνουν ένα μυστήριο. Τα αίτια προβληματίζουν ακόμη τη φιλολογική έρευνα. Η οικογένεια του Κ. Γ. Καρυωτάκη κατέχει σημαντικό ρόλο στην απόκρυψη στοιχείων της αυτοκτονίας αλλά και της ζωής του ποιητή. Η αναγγελία του θανάτου του δημοσιεύθηκε στις εφημερίδες αρκετές μέρες μετά το θάνατο του. Όλες οι εφημερίδες της εποχής ανήγγειλαν την αυτοκτονία αποδίδοντας την στον υπουργό Υγιεινής και Πρόνοιας Μιχαήλ Κύρκο. Ο Μιχαήλ Κύρκος είχε υπογράψει την άδικη μετάθεση του ποιητή στην Πρέβεζα, η οποία σύμφωνα με την οικογένεια είχε οδηγήσει τον ποιητή στη μελαγχολία. Το προσωπικό αρχείο του ποιητή εξαφανίστηκε και ο δημοσιοϋπαλληλικός του φάκελος βρέθηκε λειψός.

Η αυτοκτονία του Κ. Γ. Καρυωτάκη
Η αναγγελία του θανάτου του ποιητή σε μία από τις εφημερίδες της εποχής.

Παράλληλα, ο βιογράφος του Χαρίλαος Σακελλαριάδης, στον οποίο ανέθεσε η οικογένεια την επιμέλεια των Απάντων, μεταφέρει επιλεκτικές πληροφορίες και διαστρεβλώνει την προσωπικότητα του Κ. Γ. Καρυωτάκη. Τον παρουσιάζει εγωκεντρικό, μισάνθρωπο, μελαγχολικό, καταθλιπτικό, δηλαδή ως κλασική περίπτωση ψυχοπαθολογικής προσωπικότητας. Ο αμφιλεγόμενος βιογράφος του αποσιωπά σημαντικά γεγονότα της ζωής και της δράσης του ποιητή, όπως τη νόσο της σύφιλης, τη συνδικαλιστική δραστηριότητα και τη συμμετοχή στις απεργίες των δημοσίων υπαλλήλων. Όλα αυτά τα γεγονότα δείχνουν ότι επιχειρήθηκε από την οικογένεια του μια συστηματική συγκάλυψη στοιχείων. H οπτική του Χαρίλαου Σακελλαριάδη επέβαλε για πολλά χρόνια ένα συγκεκριμένο τρόπο ανάγνωσης της ποίησης Καρυωτάκη, δημιουργώντας την εικόνα του πεισιθάνατου ποιητή.

Κ. Γ. Καρυωτάκης
Ο Κώστας Καρυωτάκης με την αδελφή του, τον ανιψιό του και μια φίλη τους το καλοκαίρι του 1927 στη Συκιά.
Η σύγχρονη έρευνα για την αυτοκτονία του

Σύμφωνα με τη σύγχρονη έρευνα ο Κ. Γ. Καρυωτάκης δεν αυτοκτόνησε από κατάθλιψη, ούτε εξαιτίας της μετάθεσής του στην Πρέβεζα, παρόλο που και οι δύο αυτοί λόγοι οπωσδήποτε επηρέασαν σοβαρά την ψυχική του διάθεση.

Τα σύγχρονα δεδομένα φανερώνουν ότι σημαντικό ρόλο στο τέλος της ζωής του κατείχε η νόσος του ποιητή. Γνώριζε ότι έπασχε από το αφροδίσιο νόσημα της σύφιλης ήδη από το 1922, γεγονός που του δημιούργησε ένα έντονο αίσθημα αποξένωσης. Η ασθένεια πέρα από την απειλή της υγείας του και το στιγματισμό του ερωτισμού του, απειλούσε και  την υπόληψή του, καθώς η σύφιλη ήταν ένα κοινωνικά στιγματισμένο νόσημα. Ο ποιητής αναφέρει για τη νόσο στο ποίημα του Τραγούδι παραφροσύνης, που αργότερα μετονομάστηκε σε Ωχρά Σπειροχαίτη, δηλαδή το όνομα του βακτηρίου που προκαλεί τη σύφιλη. Στην τελευταία στροφή του ποιήματος γράφει:

[… Κι ήταν ωραία ως σύνολο η αγορασμένη φίλη,
στο δείλι αυτό του μακρινού πέρα χειμώνος, όταν,
γελώντας αινιγματικά, μας έδινε τα χείλη
κι έβλεπε το ενδεχόμενο, την άβυσσο που ερχόταν. ]

Ωχρά σπειροχαίτη, Ελεγεία και Σάτιρες, 1927

Ο Γ. Π. Σαββίδης, μελετητής που θεμελίωσε την παράδοση της καρυωτακικής έρευνας, διατυπώνει ένα ακόμη στοιχείο που πιθανότατα οδήγησε τον ποιητή στο συναισθηματικό αδιέξοδο. Ο ποιητής είχε πέσει θύμα εκβιασμού, για τον οποίο όμως δεν έχουμε σαφή αντίληψη. Ο Γ. Π. Σαββίδης θεωρεί ότι πρόκειται για συκοφαντίες σχετικά με ναρκωτικές ουσίες ή κοινές γυναίκες. Οι διώκτες του επιδίωκαν να τον εξοντώσουν ηθικά, ώστε να μηδενίσουν τη συνδικαλιστική του δράση.

Συνεπώς, οι αλλεπάλληλες άδικες μεταθέσεις, η επαρχιακή ανία, η ασθένεια της σύφιλης και οι  πολιτικές διώξεις και κατηγορίες βάρυναν αναμφίβολα την ψυχολογική του κατάσταση οδηγώντας τον στην αυτοκτονία. Με την αυτοκτονία του η φήμη του εκτινάχθηκε  και στην ποίηση του αναγνωρίσθηκε η ειλικρίνεια του βιώματος.

Η αυτοκτονία του Κ. Γ. Καρυωτάκη στην Πρέβεζα
Ο Κ. Γ. Καρυωτάκης νεκρός, στο Βαθύ Πρέβεζας (1928).
Η σχέση του με την ποιήτρια Μαρία Πολυδούρη

Στις αρχές της δεκαετίας του 1920 ο Κ. Γ. Καρυωτάκης συνδέθηκε στενά με την ποιήτρια Μαρία Πολυδούρη, συνάδελφό του στη Νομαρχία Αττικής. Η Μαρία Πολυδούρη ήταν τότε 20 ετών, ενώ ο Καρυωτάκης 26. Εκείνη είχε δημοσιεύσει κάποια πρωτόλεια ποιήματα, ενώ εκείνος είχε εκδώσει ήδη τις πρώτες δύο ποιητικές του συλλογές. Η Πολυδούρη ήταν μια χειραφετημένη νεαρή, με φεμινιστικές ιδέες, που ζούσε μια προκλητική ζωή για την εποχή.

Ανάμεσά τους αναπτύχθηκε ένα έντονο ερωτικό συναίσθημα. Όμως, ο δεσμός τους διακόπηκε πρόωρα λόγω της ασθένειας του ποιητή. Η Μαρία Πολυδούρη του πρότεινε να παντρευτούν, χωρίς να αποκτήσουν παιδιά, αλλά αυτός αρνήθηκε. Αυτή αμφέβαλε για την ειλικρίνειά του και θεώρησε ότι η ασθένειά του ήταν πρόσχημα για να χωρίσουν. Έπειτα, αρραβωνιάστηκε τον δικηγόρο Αριστοτέλη Γεωργίου στις αρχές του 1925.

Η Μαρία Πολυδούρη βρήκε και αυτή τραγικό θάνατο σε νεαρή ηλικία. Το 1926, διαλύοντας τον αρραβώνα της, πήγε στο  Παρίσι, όπου προσβλήθηκε από φυματίωση. Νοσηλεύθηκε στην Ελλάδα στο νοσοκομείο Σωτηρία, όπου το 1928 την επισκέφτηκε ο Κ. Γ. Καρυωτάκης, πριν αναχωρήσει για τον τελευταίο σταθμό της ζωής του, την Πρέβεζα.

Για πολλά χρόνια η ποιήτρια ήταν περισσότερο γνωστή για την ερωτική της σχέση με τον Κ. Γ. Καρυωτάκη παρά για την ποίησή της. Έτσι, επισκιάστηκε ο ιδιαίτερος λυρικός ποιητικός της λόγος. Το ερωτικό της πάθος για εκείνον διατρέχει όλο το έργο της. Όμως, δεν συνδιαλέγεται μόνο με τον αγαπημένο της αλλά και με το ποιητικό του έργο.

Η απαισιοδοξία, η υποβολή και ο ελεγειακός τόνος

Ο Κ. Γ. Καρυωτάκης και υπόλοιποι ποιητές της γενιάς του 1920 εκφράζουν μια νέα αισθητική, στρέφονται προς την εσωτερικότητα τους, τονίζουν την αίσθηση της ανίας και την ανάγκη φυγής. Ο μελαγχολικός τόνος της ποίησης τους είναι και ο απόηχος των ιστορικών γεγονότων στην ψυχοσύνθεση των ανθρώπων της εποχής. Αιωρούνται ανάμεσα στη γη και στο όνειρο, στην ύπαρξη και την ανυπαρξία.

Ο Κ. Γ. Καρυωτάκης είναι μια χαμηλή φωνή μοναδικής ευαισθησίας. Στην ποίηση του η κυριαρχεί το αίσθημα του αδιεξόδου, της φθοράς, ο ελεγειακός τόνος, η μουσικότητα, η συνεχής παρουσία ενός ασαφούς και ανίατου τραύματος και η αδυναμία επικοινωνίας με την κοινωνική πραγματικότητα. Τον Κ. Γ. Καρυωτάκη και τους υπόλοιπους νεοσυμβολστές, τους δυσαρεστούν οι κοινωνικοπολιτικές συνθήκες, αλλά δεν εκφράζουν κάποια μορφή αντίστασης προς αυτές. Σε αντίθεση με τους σύγχρονούς τους Άγγελο Σικελιανό, Κώστα Βάρναλη και Νίκο Καζαντζάκη, οι οποίοι μέσω της τέχνης τους εκφράζουν ένα νέο όραμα, οι νεοσυμβολιστές είναι απαλλαγμένοι από ιδανικά και ψευδαισθήσεις αλλαγής.

Επηρεασμένος από τον γαλλικό συμβολισμό, αξιοποιεί την τεχνική της υποβολής. Επιδιώκει την ηθελημένη ασάφεια, καθώς δεν τον απασχολεί να δώσει ένα ξεκάθαρο νόημα και εργάζεται για την «περιρρέουσα ατμόσφαιρα». Ακόμη, στην ποίηση του κυριαρχούν τα σύμβολα και τα μοτίβα του χαμένου ονείρου και του χρόνου.

Τέλος, τα ποιήματά του διακρίνονται από μετρική αρτιότητα. Χρησιμοποιεί τις περισσότερες φορές την ομοιοκαταληξία. Δουλεύει πάρα πολύ τον στίχο του και προσπαθεί να συνδυάσει περιεχόμενο και μορφή. Δεν ανανέωσε τον ποιητικό στίχο αλλά εξέφρασε την πίεση και το αδιέξοδο που είχε προκαλέσει η παραδοσιακή φόρμα. Βασικό χαρακτηριστικό της γενιάς του 1920 είναι η ανανεωτική τους τάση και η ρήξη τους με τις παραδοσιακές μορφές.

Ο νεοαστικός ρεαλισμός, η ταπεινή τέχνη χωρίς ύφος και η σάτιρα

Με τόνους αβρούς εκφράζει την κοινωνική αμφισβήτηση και την υπαρξιακή αγωνία. Ο ρεαλισμός και συγκεκριμένα ο νεοαστικός ρεαλισµός, όπως αναφέρει ο κριτικός και ομότεχνος του Τέλλος Άγρας, διέπει το έργο του Κ. Γ. Καρυωτάκη. Η συνηθέστερη πλευρά του νεοαστικού ρεαλισµού στο έργο του είναι η ιεραρχία, η υπαλληλία, το γραφείο και η  γραφειοκρατία.

[… Και μοναχά η τιμή τους απομένει,
όταν ανηφορίζουνε τους δρόμους,
το βράδυ στις οχτώ, σαν κουρντισμένοι. 

Παίρνουν κάστανα σκέφτονται τους νόμους,
σκέπτονται το συνάλλαγμα τους ώμους
σηκώνοντας οι υπάλληλοι, οι καημένοι. ]

Δημόσιοι υπάλληλοι, Ελεγεία και Σάτιρες, 1927

Τα ποιήματα ποιητικής κατέχουν μεγάλο μέρος του έργου του. Δεν είναι λίγες οι φορές που προσπαθεί να αναζητήσει και να  δοκιμάσει και όρια και τις δυνατότητες του ποιητικού λόγου. Οι υπόλοιποι νεοσυμβολιστές ή νεορομαντικοί τις περισσότερες φορές χρησιμοποιούν τον ποιητικό λόγο ως μέσω επικοινωνίας με την κοινωνική πραγματικότητα. Ο Κ. Γ. Καρυωτάκης περνάει στον αντίποδα. Απαξιώνει και σαρκάζει οτιδήποτε μπορεί να φέρει την ανακούφιση, ακόμη και την ίδια την ποίηση. Η ποιητική διαδικασία είναι για αυτόν ατελέσφορη. Ο ποιητικός λόγος είναι ανολοκλήρωτος, ακυρωμένος και ανίκανος να εκφράσει τα συναισθήματα του ποιητικού υποκειμένου. Επισημαίνει την αδυναμία της ποίησης να αποτρέψει τη συγκρουσιακή και τελικά αδιέξοδη σχέση με την πραγματικότητα. Η τέχνη της ποίησης, πλέον, είναι «τὸ καταφύγιο ποὺ φθονοῦμε». Επιπλέον, χλευάζει τις υπερβατικές ιδιότητες της ποίησης και του ποιητή.

Η τεχνική της ειρωνείας, του σαρκασμού και του αυτοσαρκασμού βοηθούν τον ποιητή να εκφράζει την απογοήτευση και να προβάλλει τη κοινωνική διαμαρτυρία. Αυτές οι τεχνικές κυριαρχούν στην τελευταία του ποιητική συλλογή Ελεγεία και Σάτιρες. Όσα έχει θρηνήσει στο παρελθόν θα γίνουν τώρα αντικείμενο σαρκασμού, καθώς δεν μπορεί να βρεθεί καμία παρηγορία για τον ποιητή. Ο θάνατος καθίσταται επιθυμητός παρά τον φόβο που προκαλεί ορισμένες φορές. Σε πολλά ποιήματα θεματοποιείται ο θάνατος και η αυτοχειρία. Χαρακτηριστικά είναι τα ποιήματα Εμβατήριο Πένθιμο και Κατακόρυφο, Ιδανικοί Αυτόχειρες και Δικαίωσις.

Η πρόσληψη του έργου του και ο καρυωτατακισμός

Ο Κ. Γ. Καρυωτάκης δημιούργησε ένα ολόκληρο κλίμα μιμητών και επηρέασε όσο ελάχιστοι την φυσιογνωμία της μοντέρνας ποίησης. Η διαδρομή πρόσληψης του έργου του παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον. Αρχικά, ο καρυωτακισμός ορίστηκε ως στάσιμη και αρνητική μίμηση του έργου του, μίμηση που πήρε διαστάσεις μόδας για σχεδόν μια εφταετία μετά την αυτοκτονία του. Ο ποιητής αναγνωριζόταν ως ιδανικός εκπρόσωπος αυτής της χαμένης γενιάς.

Ο Φώτης  Πολίτης με άρθρα του στην εφημερίδα Πολιτεία κατηγορούσε τη νέα γενιά ποιητών για άκρατο ατομικισμό και παρακμή. Η απαισιοδοξία και η παραίτηση του Κ. Γ. Καρυωτάκη βρέθηκε στο στόχαστρο της ηγετικές γενιάς του 1930. Αιχμηρές είναι οι κριτικές του Ανδρέα Καραντώνη, Βάσου Βαρίκα, Κ. Θ. Δημαρά, Γιώργου Θεοτοκά, Δημήτρη Νικολαρεϊζη, Βασίλη Ρώτα και Μάρκου Αυγέρη. Βέβαια, δεν στρέφονται πάντα εναντίον του Κ. Γ. Καρυωτάκη αλλά της απαισιόδοξης ρητορικής του. Ειδικότερα, ο Ανδρέας Καραντώνης πιστεύει ότι το έργο του δεν επιδρά αρνητικά ως ποιητική αλλά ως στάση ζωής.

Αντίθετος με το  αντικαρυωτακικό κλίμα έρχεται ο Γιάννης Ρίτσος. Η ποίηση του Γιάννη Ρίτσου εμφανίζει πλήθος καρυωτακικών στοιχείων και μοτίβων, ιδιαίτερα στις πρώτες ποιητικές συλλογές Τρακτέρ και Πυραμίδες. Ο ποιητής της Ρωμιοσύνης αντικρούοντας την απόρριψη του ποιητή από συντηρητικούς κριτικούς και λογοτέχνες της εποχής, το 1938 δηλώνει στο Ελεύθερο Βήμα :

Κάποιες βραδινές ώρες, που η πικρία και η μοναξιά δεσπόζουν στην ψυχή μας, τα Ελεγεία και Σάτιρες μας περιμένουν κάτω από την αρχαία λάμπα. Τέτοιες στιγμές δε θα λείψουν ποτέ απ’ τη ζωή μας. Μαζί μ’ αυτές θα ζει για πάντα κι ο Καρυωτάκης.

Κ. Γ. Καρυωτάκης και Ν. Καράκαλος
Ο Κ. Γ. Καρυωτάκης (αριστερά) με τον ποιητή Ν. Καράκαλο (δεξιά) στο Παλαιό Φάληρο (1925).
Η όψιμη αναγνώριση του ποιητή της παρακμής

Η γενιά του 1960 ή η αποκαλούμενη από τον Βύρωνα Λεοντάρη γενιά της ήττας, ένιωσε να εκφράζεται από τους  αδικημένους της γενιάς του 1920. Οι επιδράσεις του αυτόχειρα ποιητή εντοπίζονται στον Τίτο Πατρίκιο, στον Μανώλη Αναγνωστάκη και ακόμη περισσότερο στον Άρη Αλεξάνδρου. Η δεκαετία του 1960 αποδεικνύεται αποφασιστική για την όψιμη αναγνώριση του ποιητή. Την δεκαετία αυτή ο Γ. Π. Σαββίδης εκδίδει την δίτομη  φροντισμένη έκδοση του καρυωτακικού έργου. Οι υπερρεαλιστές Ανδρέας Εμπειρίκος και Νίκος Εγγονόπουλος θα μιλήσουν θετικά για τον ποιητή και θα τον εντάξουν στο γενεαλογικό τους δέντρο.

Το 1984 ο Μίκης Θοδωράκης, έχοντας μελοποιήσει ήδη τους νομπελίστες ποιητές Γιώργο Σεφέρη και Οδυσσέα Ελύτη, εργάζεται με τη χαμηλόφωνη φωνή του Κ. Γ. Καρυωτάκη. Τον δίσκο ερμηνεύει ο Βασίλης Παπκωνσταντίνου. Η μελοποίηση των ποιημάτων από τον Μίκη Θοδωράκη βοήθησε με τη σειρά της στην αναγνώριση του Κ. Γ. Καρυωτάκη ως ποιητή μεγάλης δυναμικής.

Το 1990 ο Μανώλης Αναγνωστάκης εκδίδει την προσωπική ανθολογία Η Χαμηλή Φωνή: τα λυρικά μιας περασμένης εποχής στους παλιούς ρυθμούς. Στο τελευταίο αυτό εκδοτικό εγχείρημα ο Αναγνωστάκης ανθολογεί ποιητές της χαμηλής φωνής, ανάμεσα στους οποίους ανήκουν πολλοί ποιητές του 1920 και φυσικά ο Κ. Γ. Καρυωτάκης. Η χειρονομία του Μανώλη Αναγνωστάκη για την ανάδειξη της ελάσσονος ποίησης είναι ενδεικτική της στάσης της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς προς τον Κ. Γ. Καρυωτάκη.

Οι μελετητές παρατήρησαν ότι η το καρυωτακικό διακείμενο συνεχίζει να εντοπίζεται και στη δεύτερη μεταπολεμική γενιά. O Ευριπίδης Γαραντούδης κάνει λόγο για «νεοκαρυωτακισμό» και αναφέρει ότι ο  Κ. Γ. Καρυωτάκης είναι «ο μοναδικός Έλληνας ποιητής του οποίου όχι τόσο το ποιητικό έργο όσο η μυθοποιημένη μορφή αποτέλεσε για τη γενιά του 1970 πόλο έλξης και σημείο ρητής αναφοράς». Αυτή τη φορά, λοιπόν, οι επιδράσεις του στη γενιά της αμφισβήτησης προέρχονται από τη μυθοποιημένη μορφή του και την παγίωση του ως σύμβολο της κοινωνικής διαμαρτυρίας και του ποιητικού αδιεξόδου.

Κ. Γ. Καρυωτάκης,
Κ. Γ. Καρυωτάκης, ο ποιητής που έσκυψε πολύ στο χείλος των αβύσσων

Πηγές:


  • Ευριπίδης Γαραντούδης, «H αναβίωση του καρυωτακισμού. O K. Γ. Kαρυωτάκης και η ποιητική γενιά του 1970», Eπιστημονικό συμπόσιο. Kαρυωτάκης και καρυωτακισμός, Eταιρεία Σπουδών Nεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Αθήνα, 1998
  • Κ .Γ. Καρυωτάκης, Τα ποιήματα (1913-1928), επιμ. Γ. Π. Σαββίδης, Νεφέλη, Αθήνα,1992
  • Τέλλος Άγρας, «Ο Καρυωτάκης και οι Σάτιρες» [1934-1938]· Κριτικά Δεύτερος τόμος, Ποιητικά Πρόσωπα και κείμενα, επιμ. Κώστας Στεργιόπουλος, Ερμής, Αθήνα, 1981
  • Χριστίνα Ντουνιά, Κ.Γ. Καρυωτάκης: Η αντοχή μιας αδέσποτης τέχνης, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα, 2000

Περί Τρέλας των Λογοτεχνών
9 Συγγραφείς και Ποιητές των οποίων το έργο και η ζωή στηγματίστηκαν από ψυχικές ασθένειες

Η συζήτηση περί τρέλας των καλλιτεχνών γίνεται εδώ και αιώνες και, με την πρόοδο της επιστήμης, αποκτά ολοένα σταθερότερες βάσεις. Υπάρχει αφθονία ερευνών που είτε στηρίζουν είτε αποδομούν την ύπαρξη συσχέτισης μεταξύ δημιουργικότητας και ψυχικών ασθενειών. [1] Το στερεότυπο του «τρελού καλλιτέχνη» γεννήθηκε και αποδομήθηκε αιώνες πριν. Οι ψυχικές ασθένειες δεν αντιμετωπίζονται σήμερα ως απόρροια μιας «νευρωτικής ιδιοφυΐας». Παρ’ όλα αυτά, είναι αλήθεια πως τα άτομα με ψυχικές νόσους διαθέτουν την ικανότητα να δουν τον κόσμο με έναν καινοτόμο και πρωτότυπο τρόπο. Αυτό, άλλωστε, ισχύει και για τους καλλιτέχνες. [2]

Πολλά μεγάλα και καταξιωμένα πρόσωπα του λογοτεχνικού κόσμου έχουν διαγνωστεί ως ψυχικά ασθενή, τόσο από νευρολόγους της εποχής τους όσο και από σύγχρονους ψυχιάτρους, που έχουν μελετήσει τα καταγεγραμμένα συμπτώματά τους. Οι συγγραφείς, άλλωστε, είναι πιο πιθανό να υποφέρουν από σχιζοφρένεια, καταθλιπτικές, μανιοκαταθλιπτικές και αγχώδεις διαταραχές απ’ ό,τι οποιοσδήποτε άλλος άνθρωπος. [3]

Δεν μπορούμε να δώσουμε επιστημονικά εμπεριστατωμένη άποψη σχετικά με τον βαθμό σύνδεσης ανάμεσα στους λογοτέχνες και τις πνευματικές ασθένειες. Μπορούμε, όμως, να ρίξουμε μια ματιά στη ζωή και στις ιδέες συγγραφέων και ποιητών, των οποίων η καθημερινότητα δοκιμαζόταν από διαρκείς μάχες με το μυαλό.

Περί τρέλας της Virginia Woolf

Virginia Woolf

Η σπουδαία μορφή της αγγλικής λογοτεχνίας, Virginia Woolf, γεννήθηκε το 1882 και πέθανε το 1941. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της 59ετούς ζωής της υπέφερε από έντονες κρίσεις μανιοκατάθλιψης. [4]

Κύρια αιτία της ψυχικής της διαταραχής θεωρείται η σεξουαλική της κακοποίηση σε μικρή ηλικία από μέλη της οικογένειάς της. [5] Τα συνεχή σεξουαλικά βασανιστήρια που υπέστη η Woolf είχαν, σίγουρα, αποκρουστικό αντίκτυπο στην ψυχική της κατάσταση. Το μυαλό της, γεμάτο τραγικές και δυσάρεστες αναμνήσεις από το παρελθόν, την καθιστά τη συναρπαστική λογοτεχνική φιγούρα που θεωρείται σήμερα.  Παρά τα σκληρά παιδικά και εφηβικά της τραύματα, κατάφερε να γράψει 15 βιβλία και να αποτελέσει συγγραφέα-σταθμό για τη βρετανική λογοτεχνία του 20ου αιώνα.

Στο γνωστότερο ίσως έργο της, Mrs Dalloway, η Woolf επικρίνει τον τρόπο με τον οποίο θεραπεύονταν οι ψυχικά ασθενείς κατά την εποχή της. Άφθονο υλικό για αυτό της το έργο προσέφεραν οι δυσάρεστες εμπειρίες της από τους ψυχιάτρους της. Το 1920, ήταν συνήθης αντίληψη πως τα ψυχικά νοσήματα προκαλούνταν από μόλυνση στα δόντια. Ο γιατρός της, υποπτευόμενος ότι αίτιο της πνευματικής της αστάθειας ήταν μια φωλιά βακτηρίων στις ρίζες των δοντιών της, αφαίρεσε τρία από αυτά.

Είναι πιθανό πως τέτοιου είδους εμπειρίες ώθησαν τη Woolf να αρνηθεί φαρμακευτική αγωγή για την τελευταία της κρίση, το 1941. Ο σύζυγός της απευθύνθηκε σε έναν τοπικό γιατρό. Η Woolf στην αρχή φέρθηκε αμυντικά, μα τελικά συνεργάστηκε και δέχτηκε να εξεταστεί, ενώ δήλωσε πως θα συμφωνούσε με τη θεραπεία αν την έκρινε λογική.

Το ίδιο βράδυ, γέμισε τις τσέπες της με πέτρες και έπεσε στο ποτάμι που βρισκόταν έξω από το σπίτι της. Το πτώμα της βρέθηκε 20 ημέρες μετά.

«Είμαι σίγουρη ότι τρελαίνομαι πάλι: αισθάνομαι ότι δε μπορούμε να περάσουμε άλλη μία από εκείνες τις φριχτές περιόδους. Και αυτή τη φορά δε θα συνέλθω. […] Επομένως, κάνω αυτό που μου φαίνεται καλύτερο να κάνω. […] Δε νομίζω ότι δύο άνθρωποι θα μπορούσαν να είναι πιο ευτυχισμένοι από όσο υπήρξαμε εμείς».

«Θέλω να σου πω ότι μου χάρισες την απόλυτη ευτυχία. Κανείς δε θα μπορούσε να κάνει περισσότερα από όσα έκανες εσύ. […] Γνωρίζω, όμως, ότι ποτέ δε θα το ξεπεράσω και σου καταστρέφω τη ζωή. Είναι αυτή η τρέλα. Ό,τι και να πει ο καθένας δεν μπορεί να με πείσει. […] Το μόνο που θέλω να πω είναι ότι μέχρι να έρθει αυτή η αρρώστια, ήμασταν απόλυτα ευτυχισμένοι. Χάρις σε εσένα. […] Θα καταστρέψεις όλα μου τα γραπτά;» [6]

Αυτά ήταν αποσπάσματα από τα γράμματα που άφησε η Woolf στον άντρα της πριν αυτοκτονήσει.

Περί τρέλας του Edgar Alan Poe

Edgar Allan Poe

Για την ψυχική κατάσταση του γοτθικού Αμερικάνου ποιητή και συγγραφέα Edgar Alan Poe λίγα μπορούν να ειπωθούν με σιγουριά. Κατά την εποχή που έζησε (1809-1849) οι ψυχικές ασθένειες δεν ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένες. Οι άνθρωποι των οποίων το μυαλό παρέκκλινε από τη νόρμα αποκαλούνταν «τρελοί», μα ο Poe απέφυγε αυτόν τον χαρακτηρισμό, αφού συνδύασε την τρέλα του με μια θαυματουργή λογοτεχνική πένα. Παρότι ο ίδιος συχνά υποπτευόταν την κατάστασή του, δεν αναζήτησε ποτέ θεραπεία. Εκείνο τον καιρό οι μέθοδοι καταπολέμησης των πνευματικών διαταραχών ήταν σκληρές και σε πειραματικό στάδιο.

Ο Poe ήταν γνωστός για τον αλκοολισμό του, ενώ έχασε αρκετές δουλειές εξαιτίας του προβλήματός του αυτού. «Κατά τη διάρκεια των κρίσεων πλήρους ασυνειδητότητας, έπινα, ένας Θεός ξέρει πόσο συχνά ή πόσο πολύ. Ως εκ τούτου, οι εχθροί μου απέδωσαν την τρέλα στο ποτό και όχι το ποτό στην τρέλα». [7]

Είναι γνωστό, επίσης, πως η αδερφή του έπασχε από σχιζοφρένεια, μια ασθένεια που είναι κληρονομική. Παρ’ όλα αυτά, οι πιο πολλοί σύγχρονοι ειδικοί απορρίπτουν το ενδεχόμενο να ήταν ο ίδιος ο Poe σχιζοφρενής και στρέφονται στη διπολική διαταραχή ως πιο πιθανή εξήγηση. Σε πολλά από τα γράμματά του ανέφερε ξεκάθαρα τις αυτοκτονικές του τάσεις και σκέψεις, ενώ είναι καταγεγραμμένες τουλάχιστον δύο απόπειρες αυτοκτονίας από την πλευρά του. [8] Η πρώτη απόπειρα έγινε πριν το γάμο του με την 13χρονη ξαδέρφη του και η δεύτερη μετά το θάνατό της από φυματίωση.

Η αυτοκαταστροφική του φύση τού προσέφερε επίσης περιόδους φαινομενικής ηρεμίας. Στην πραγματικότητα, καθόλου έτσι δεν ήταν, αφού αυτές οι περίοδοι δείχνουν τη μανιώδη πλευρά της διπολικής του διαταραχής. Σε γράμμα του προς φίλο, όταν ο τελευταίος τον ρώτησε για την ψυχική του υγεία, ο Poe απάντησε πως «Η υγεία μου είναι καλύτερα – άψογη. Ποτέ δεν ήμουν τόσο καλά». [9] Ακόμα, όμως, κι αν ήταν νοητικά άρρωστος, θεωρούσε πως αυτό του έδινε επιπλέον δημιουργικότητα. Το πιθανότερο είναι πως οι περίοδοι της μανίας του ήταν και οι πιο λογοτεχνικά εύφορες. Εξάλλου, έτσι συμβαίνει συνήθως στα άτομα με μανιοκατάθλιψη.

Το 1949, σε ηλικία 40 ετών, ο Poe βρέθηκε να κυκλοφορεί σε αγωνιώδη κατάσταση. Μεταφέρθηκε στο Ιατρικό Κολλέγιο της Ουάσινγκτον, όπου και πέθανε λίγες μέρες μετά. Τα πιθανά αίτια του θανάτου του είναι ποικίλα, χωρίς να είναι κανένα από αυτά βέβαιο. Μερικές από τις εκτιμήσεις θέλουν τον Poe να πέθανε από ντελίριο, καρδιοπάθεια, σύφιλη, επιληψία ή νευρικό κλονισμό.

Περί τρέλας της Sylvia Plath

Sylvia Plath

Η προικισμένη Αμερικανίδα ποιήτρια Sylvia Plath υπέφερε όλη τη σύντομη ζωή της από κρίσεις κατάθλιψης. Γεννημένη το 1932, έζησε σε μία περίοδο κατά την οποία οι ψυχικές ασθένειες λαμβάνονταν σοβαρά υπόψιν. Οι θεραπείες, όμως, στις οποίες υπεβλήθη δεν κατάφεραν να σώσουν τη ζωή της, την οποία αφαίρεσε η ίδια το 1963, σε ηλικία 30 ετών.

Κατά το ξεκίνημά της στη Σχολή Καλών Τεχνών της Μασαχουσέτης η διάθεσή της ήταν εξαιρετική και αυτό τη βοήθησε να διαπρέψει ακαδημαϊκά. Αυτή η ευδαιμονία σταμάτησε απότομα όταν έχασε την ευκαιρία να γνωρίσει από κοντά έναν από τους αγαπημένους της συγγραφείς. Τότε χάραξε τα πόδια της με ξυράφι, θέλοντας να δει αν είναι αρκετά γενναία για να αυτοκτονήσει. [10] Αυτό το γεγονός τάραξε τη μητέρα της, η οποία την οδήγησε στον ψυχίατρο. Τότε ήταν που η Plath υπεβλήθη σε μια σειρά από ηλεκτροσόκ, ώστε να θεραπευτεί από την έντονη κατάθλιψή της.

Το 1953, η Plath έκανε την πρώτη της απόπειρα αυτοκτονίας με σαράντα χάπια. Αργότερα περιέγραψε τις τρεις ημέρες ασυνειδησίας της ως στιγμές πλήρους ευδαιμονίας και περιπλάνησης στην αιώνια λήθη. Ακολούθησαν πολλές ακόμα απόπειρες αυτοκτονίας της ποιήτριας, καθώς η παραμικρή απόρριψη ή αποτυχία την διέλυαν ψυχικά.

Μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια, η ποιήτρια παντρεύτηκε, έκανε δύο παιδιά, μετακόμισε στην Αγγλία, τη γενέτειρα του συζύγου της, χώρισε και εξέδωσε το πρώτο της μυθιστόρημα, The Bell Jar, χρησιμοποιώντας ψευδώνυμο. Στο αυτοβιογραφικό αυτό βιβλίο περιέγραφε την κλινική της κατάθλιψη. Εκεί έγραφε πως «όπου κι αν καθόμουν […] βρισκόμουν πάντα καθισμένη κάτω από ένα γυάλινο βάζο κι έβραζα στον ξινό μου αέρα». Η κατάσταση της υγείας της παρέμενε πάντα ασταθής, καθώς η Plath συνέχιζε να υποφέρει από τακτά καταθλιπτικά επεισόδια. Μια ημέρα του χειμώνα, κλειδώθηκε σε ένα δωμάτιο και αυτοκτόνησε αφήνοντας αναμμένο το γκάζι, με τα παιδιά της να κοιμούνται στο διπλανό αεριζόμενο δωμάτιο.

Περί τρέλας του Leo Tolstoy

Leo Tolstoy

Ο Leo Tolstoy (1828-1910) υπήρξε ένας από τους σπουδαιότερους συγγραφείς της ρωσικής και της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Το 1870, μεσήλικας πια, ο Tolstoy άρχισε να δείχνει έντονα συμπτώματα κατάθλιψης. Έως τότε, η ψυχική του υγεία δεν είχε δείξει να διαταράσσεται, μα όταν η ασθένεια τον «χτύπησε», το πλήγμα ήταν βαρύ. [11] Την κατάπτωσή του περιγράφει ο ίδιος στο μη λογοτεχνικό έργο του, «A Confession».

Την εποχή που ο Tolstoy βυθίστηκε στην κατάθλιψη, είχε ήδη συγγράψει τα δύο μεγάλα του επιτεύγματα, «Πόλεμος και Ειρήνη» και «Άννα Καρένινα». Αποτελεί το τέλειο παράδειγμα ενός ανθρώπου που τα έχει όλα, από τη μεγάλη του οικογένεια μέχρι τα πλούτη και την αναγνώριση ως λογοτέχνη, μα ο οποίος δεν κατάφερε να ξεφύγει από την κατάθλιψη. Υπήρξαν περίοδοι στη ζωή του, κατά τις οποίες ήθελε να δώσει όλα του τα υπάρχοντα και να εγκαταλείψει ολοκληρωτικά τη συγγραφή. «Η τέχνη δεν είναι μόνο άχρηστη, μα και επικίνδυνη», είχε δηλώσει. 

Η προσωπικότητά του υπέστη μια σειρά αλλαγών, κατά τις οποίες αμφισβητούσε τα πάντα στη ζωή του. Σε ένα ακραίο σημείο, ο Tolstoy θεωρούσε τον εαυτό του αποτυχημένο, λόγω του ότι δεν είχε το θάρρος να αυτοκτονήσει. Η σκέψη της αυτοκτονίας τον βασάνιζε για πολύ καιρό. Εν τέλει, ο συγγραφέας στράφηκε στον Θεό, ξεπέρασε την υπαρξιακή του δυσφορία και άφησε πίσω του τη σκέψη της αυτοκτονίας, για να ζήσει μέχρι τα 82 του χρόνια.

Περί τρέλας της Emily Dickinson

Emily Dickinson

Η Αμερικανίδα ερημίτισσα ποιήτρια, Emily Dickinson, γεννήθηκε στη Μασαχουσέτη το 1830, όπου και πέθανε το 1886, σε ηλικία 55 χρονών. Από νεαρή ηλικία είχε δώσει στους γονείς της σημάδια των ανησυχιών της. Η βαθιά και διαρκής της φοβία για τον θάνατο των αγαπημένων της τη βασάνιζε και, τελικά, ο θάνατος της ξαδέρφης της την τραυμάτισε ανεπανόρθωτα. Η έντονη μελαγχολία της, ανάγκασε τους γονείς της να τη στείλουν σε συγγενείς τους στη Βοστόνη.

Η οικογένεια της Dickinson ήταν ιδιαίτερα επιφανής και στενά συνδεδεμένη με τον κοινωνικό της περίγυρο. Η ίδια, ωστόσο, έδωσε από νωρίς ενδείξεις για την τάση της να απομονώνεται. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της το πέρασε ως ερημίτισσα. Δεν παντρεύτηκε ποτέ, ενώ οι πιο πολλές από τις φιλίες της διατηρήθηκαν δια αλληλογραφίας. Στα γράμματά της προς τους φίλους της, συχνά αναφερόταν στο θέμα του θανάτου και της αθανασίας. Το θέμα αυτό, εξάλλου, κυριαρχούσε και στα ποιήματά της.

Όσοι τη γνώριζαν, τη θεωρούσαν εκκεντρική, ενώ σήμερα είναι ξεκάθαρο πως τα συμπτώματά της είναι αυτά της αγοραφοβίας. Καθώς μεγάλωνε, η Dickinson ανέπτυξε μια προτίμηση για τα λευκά ρούχα και έγινε γνωστό πως δίσταζε να καλωσορίζει τους καλεσμένους της οικογένειάς της. Αργότερα, μάλιστα, προτιμούσε να μένει κλεισμένη στο υπνοδωμάτιό της, ενώ προς το τέλος του 1860 έγραφε γράμματα στους επισκέπτες της, ζητώντας τους να απομακρυνθούν από το πατρικό της.

Επιπλέον, είναι πιθανό να υπέφερε από διπολικότητα, όπως δείχνουν πολλά από τα ποιήματά της. Χαρακτηριστικό ποίημα που περιγράφει με τρομακτική ακρίβεια τη μανιοκατάθλιψη είναι το The first Day’s Night had come.[12] Το ποίημα κλείνει με τον στίχο «Could it be Madness, this?» (Θα μπορούσε να είναι Τρέλα, αυτό;) δείχνοντας έτσι πως και η ίδια αμφισβητούσε την καθαρότητα του μυαλού της.

Αυτές της οι διαταραχές την οδήγησαν το 1860 στην πιο εύφορη ποιητικά περίοδο της ζωής της.

Περί τρέλας των Scott & Zelda Fitzgerald

Zelda Fitzgerald

Η Zelda Fitzgerald υπήρξε συγγραφέας, γνωστό μέλος της αμερικάνικης κοσμικής κοινωνίας και σύζυγος του συγγραφέα F. Scott Fitzgerald. Γεννημένη στην Alabama το 1900 έγινε γνωστή μέσα από τη θυελλώδη σχέση της με τον σύζυγό της. [13]

Εξαιτίας της παράφορης ζήλιας που έτρεφε για τη δόξα του Scott, η Zelda επιθυμούσε απεγνωσμένα να αναπτύξει ένα ταλέντο εντελώς δικό της. Όντας επιρρεπής στον ψυχαναγκασμό, απέκτησε εμμονή με το μπαλέτο. Τόσο η πολύωρη εξάσκησή της στον χορό όσο και η αδιαφορία του συζύγου της, την εξουθένωσαν πνευματικά και σωματικά.

Το 1930 η Zelda εισήχθηκε σε σανατόριο στη Γαλλία, όπου και διεγνώσθει ως σχιζοφρενής. Σήμερα, η πιο πιθανή διάγνωση είναι πως υπήρξε διπολική. Μετά από 15 μήνες εγκλεισμού, επέστρεψε στο πατρικό της. Όταν ο πατέρας της πέθανε, η ψυχική της υγεία άρχισε ξανά να κατρακυλάει. Στις αρχές του 1932 βρέθηκε ξανά στο φρενοκομείο. Κατά τα χρόνια της ασθένειάς της, η Zelda απασχολούσε τον εαυτό της ζωγραφίζοντας και γράφοντας.

Το 1948, 8 χρόνια μετά το θάνατο του Scott, βρήκε το θάνατο σε πυρκαγιά του νοσοκομείου που είχε πάει για να κάνει θεραπεία με ηλεκτροσόκ.

Scott Fitzgerald

Ο Francis Scott Fitzgerald (1896-1940) ήταν γνωστός Αμερικάνος συγγραφέας. Το γνωστότερό του έργο είναι Ο Μεγάλος Γκάτσμπυ. Ο ίδιος δεν υπέφερε από κάποια ψυχική ασθένεια, μα ο βασανισμός της συζύγου του, Zelda, από σχιζοφρένεια τον επηρέασε βαθύτατα ως άνθρωπο και ως συγγραφέα.

Στην αρχή της διάγνωσης, ο Scott είχε αποδεχτεί πως η γυναίκα του ήταν σχιζοφρενής. Αργότερα, ωστόσο, αντιστάθηκε στην ιδέα πως η αρρώστια της συνεπαγόταν κάποια ψύχωση. «Προτιμώ η Zelda να είναι μια λογική μυστικίστρια, παρά μια τρελή πραγματίστρια», είχε πει στον γιατρό της συζύγου του.

Παρ’ όλα αυτά, ο Scott Fitzgerald σήμερα για πολλούς είναι υπόλογος για την κατάσταση της Zelda. Οι απιστίες του (οι οποίες συχνά ήταν αμοιβαίες), τα μεταγαμιαία συμβόλαια που την ανάγκαζε να υπογράψει και το αίσθημα ανασφάλειας που της προκαλούσε διαρκώς, την έφερναν στα άκρα. Η Zelda συχνά τον κατηγορούσε για λογοκλοπή, ενώ είναι πιθανό εκείνος να χρησιμοποιούσε τη σχιζοφρένεια της για να γίνει ο ίδιος γνωστός.

Το μόνο που είναι σίγουρο, είναι πως το ζεύγος Scott και Zelda Fitzgerald, μέσα στην αναγνώριση, τη δόξα, τις εμμονές, τη ζήλια και την αρρώστια, είχε αναπτύξει μια φλογερή και έντονη σχέση, γνωστή σε εμάς μέσα από τις πλέον διαδεδομένες επιστολές τους.

Περί τρέλας του Antonin Artaud

Antonin Artaud

Ο Antonin Artaud υπήρξε Γάλλος ποιητής, δοκιμιογράφος και δραματουργός και έζησε κατά την περίοδο 1886-1948. Στην ηλικία των τεσσάρων ετών προσβλήθηκε από μηνιγγίτιδα, γεγονός που τον κατέστησε οξύθυμο και νευρικό κατά την εφηβεία του. Επιπλέον, υπέφερε από νευραλγία, τραύλισμα και σοβαρές κρίσεις κατάθλιψης. Για να περιθάλψουν τον γιό τους, οι γονείς του Antonin τον έκλεισαν σε σανατόριο, όπου και έμεινε για πέντε χρόνια. Πριν την απόλυσή του, ο διευθυντής του σανατορίου του συνταγογράφησε όπιο, στο οποίο ο Antonin εθίστηκε αργότερα στη ζωή του. [14]

Το 1936 ο Artaud ταξίδεψε στο Μεξικό. Εκεί, γνώρισε και μελέτησε τους ιθαγενείς και κατέγραψε τις συμπεριφορές τους σε ένα δοκίμιο (Voyage to the Land of the Tarahumara), το οποίο περιλάμβανε σαφείς αναφορές στο υπερφυσικό, όπως άλλωστε και τα ποιήματά που συνέταξε προς το τέλος της ζωής του.

Όταν επέστρεψε στη Γαλλία, ένα χρόνο αργότερα, απέκτησε ένα ξύλινο μπαστούνι. Ο Artaud ήταν πεπεισμένος πως η «ράβδος» αυτή ήταν ιερό κειμήλιο της ιρλανδικής εκκλησίας. Ανέθεσε στον εαυτό του την αποστολή να επιστρέψει τη ράβδο στον ιδιοκτήτη της, τον πολιούχο της Ιρλανδίας, Άγιο Πατρίκιο. Μόλις, όμως, έφτασε στο Δουβλίνο, οι ιρλανδικές αρχές τον συνέλαβαν ως «ανεπιθύμητο ξένο» και τον έστειλαν στη Γαλλία. Κατά τη διαδρομή, ο Artaud πίστεψε πως δύο μέλη του πληρώματος θέλησαν να τον δολοφονήσουν, και για το λόγο αυτό αντεπιτέθηκε. Στο λιμάνι της Γαλλίας, οι γαλλικές αρχές τον «υποδέχτηκαν» με ζουρλομανδύα. [15]

Οι γιατροί θεώρησαν πως τα μαγικά ξόρκια του Artaud, οι αστρολογικοί χάρτες και τα «τρομακτικά» σκίτσα του αποτελούσαν συμπτώματα της ψυχικής του διαταραχής. Έτσι, τον υπέβαλαν σε συνολικά 58 ηλεκτροσόκ. Σύμφωνα με τον ίδιο τον Antonin, ο Artaud πέθανε το 1939 και ο Antonin Nalpas κατέλαβε το σώμα του, εφόσον έκτοτε υπέγραφε τα γράμματά του με αυτό το όνομα.

Στα γράμματα προς τον γιατρό και φίλο του και τη μητέρα του [16], αναφέρει με σιγουριά πως «υπάρχει κάτι το θαυματουργό στη ζωή του, το οποίο εξηγεί τη συμπεριφορά του και τις ηθικές του ανησυχίες πολύ καλύτερα απ’ όλες τις ιατρικές κατηγοριοποιήσεις, όπου κάποιοι θέλουν να τις εντάξουν». Ζήταγε απεγνωσμένα τον τερματισμό της κάθε θεραπείας του. «Για να δουλέψω και να υλοποιήσω το έργο μου, πρέπει να είμαι ελεύθερος», υποστήριζε. «Σε ένα Άσυλο Ανιάτων, δεν μπορείς ούτε να σκεφτείς, ούτε να γράψεις». 

Ο Antonin Artaud πέθανε το 1948 σε ηλικία 51 ετών, μόνος στην ψυχιατρική κλινική, κρατώντας το παπούτσι του.

Περί τρέλας του Franz Kafka

Franz Kafka

Ο Franz Kafka γεννήθηκε το 1883 στην στην Πράγα της τότε Αυστρο-ουγγαρίας (σημερινή Τσεχία) και η ζωή του υπήρξε δυστυχής. Οι περισσότερες πληροφορίες για την προσωπική του ζωή βγήκαν στην επιφάνεια μετά το θάνατό του, το 1923. Τα σημαντικότερα από τα ‘έργα του έμειναν ανέκδοτα κατά τη διάρκεια της ζωής του, αφήνοντάς τον αφανή και δίχως την αναγνώριση που άξιζε. Τα έργα αυτά είναι «Η Μεταμόρφωση», «Η Δίκη» και «Ο Πύργος».

Υπέφερε από φυματίωση, από την οποία και πέθανε πριν κλείσει τα 41 του χρόνια. Βασική, όμως, πηγή των βασάνων του ήταν μάλλον η διαταραγμένη ψυχική του υγεία, παρά η σωματική. «Ο ύπνος είναι το πιο αθώο πλάσμα και ο άυπνος το πιο ένοχο», έγραφε ο Kafka στο ημερολόγιό του, αναφερόμενος στην αϋπνία από την οποία υπέφερε. [17] Γνώριζε, όμως, πως η πνευματική του κατάσταση ήταν αυτή που έδωσε μορφή στη ζωή του και στο έργο του. Αντιμετώπιζε την αϋπνία του τόσο ως επίθεση κατά της υγείας του όσο και ως αγωγό της ευφυΐας του.

Ιατρικές αναφορές και έρευνες υποστηρίζουν την ύπαρξη σύνδεσης ανάμεσα στην αϋπνία και πολλές πνευματικές διαταραχές ή διαταραχές της προσωπικότητας. Η σύνθεση της προσωπικότητας του Kafka δείχνει έναν «ανασφαλή, εύθραυστο, αγχώδη και καταθλιπτικό άνθρωπο, με παραμορφωμένη και ασταθή εικόνα για τον εαυτό του, με μια μελαγχολική σχέση με τους συγγενείς, τους φίλους και τις γυναίκες. Έναν άνθρωπο, δηλαδή, με αυτοκαταστροφικές τάσεις, που βιώνει μια κατάσταση αποξένωσης από τον έξω κόσμο».

Τα παραπάνω παθολογικά χαρακτηριστικά του Kafka, οι δυσκολίες που αντιμετώπιζε και οι διαπροσωπικές του σχέσεις, έχουν οδηγήσει τους ειδικούς στο συμπέρασμα πως ο μεγάλος συγγραφέας πιθανώς έπασχε από Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας (Borderline Personality Disorder). Εμείς, ως σύγχρονοι αναγνώστες, καλούμαστε έναν αιώνα μετά να δώσουμε σε αυτόν τον συγγραφέα την αναγνώριση που του άξιζε και που ποτέ δεν αισθάνθηκε.


[1] Organizational Behavior and Human Decision Processes, Understanding the relationship between mood and creativity: A meta-analysis by Mark A. Davis.
[2] A journey into chaos: Creativity and the unconscious, by Nancy C. Anderson.
[3] Link between creativity and mental illness confirmed, έρευνα του Πανεπιστημίου Karolinska Institutet, 2012.
[4] Lee, Hermione. Virginia Woolf. New York: Vintage, 1999.
[5] Στο βιβλίο της Virginia Woolf, Moments of Being, η ίδια περιγράφει την σεξουαλική της κακοποίηση από τον ετεροθαλή αδερφό της.
[6] Τα γράμματα προς τον άντρα της Woolf και προς την αδερφή της είναι καταγεγραμμένα στο βιβλίο Περί τρέλας. Εκδόσεις Κοβάλτιο, 2016, σε μετάφραση Λαμπριάνας Οικονόμου.
[7] Περί τρέλας, εκδόσεις Κοβάλτιο, 2016, σε μετάφραση Μιχάλη Παπαντωνόπουλου.
[8] Michael J. Deas, “The ‘Ultima Thule’ Daguerreotype,” The Portraits and Daguerreotypes of Edgar Allan Poe (1989)
[9] Περί τρέλας, εκδόσεις Κοβάλτιο, 2016, σε μετάφραση Μιχάλη Παπαντωνόπουλου.
[10] Thomas, David N. (2008). Fatal Neglect: Who Killed Dylan Thomas?
[11] «Tolstoy, Leo.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2014.

[12] Το ποίημα μπορείτε να βρείτε σε αυτόν τον σύνδεσμο.
[13] Dear Scott, Dearest Zelda: The Love Letters of F. Scott and Zelda Fitzgerald
[14] «Antonin Marie Joseph Artaud.» Modern French Poets, edited by Jean-Francois Leroux, Gale, 2002.

[15] Ο Artaud περιέγραψε αυτό το περιστατικό όπως το βίωσε ο ίδιος σε γράμμα προς τη μητέρα του το 1945. (Περί τρέλας, εκδόσεις Κοβάλτιο, 2016).
[16] Περί τρέλας, εκδόσεις Κοβάλτιο, 2016, σε μετάφραση Λαμπριάνας Οικονόμου.
[17] Franz Kafka: An emblematic case of co-occurrence of sleep and psychiatryc disorders

Νίκος Καββαδίας
Νίκος Καββαδίας, ο ποιητής της θάλασσας και των περιπλανήσεων

Η ζωή του ποιητή και πεζογράφου Νίκου Καββαδία μπορεί να χαρακτηριστεί με ένα δίπολο: θάλασσα και ποίηση. Η διάχυτη νοσταλγία, ο ερωτισμός, η περιπέτεια, ο εξωτισμός, η αγωνία της ύπαρξης και ο φόβος του θανάτου χαρακτηρίζουν τον ποιητικό του λόγο. Ο Νίκος Καββαδίας, δυστυχώς, έχει αφήσει στη λογοτεχνική παραγωγή του τόπου μας ένα περιορισμένο αριθμό έργων, μόλις τρεις ποιητικές συλλογές και λίγα μικρά πεζά, αλλά η ποιότητα και η αξία τους είναι εφάμιλλη έργων πολυγραφότατων σύγχρονων του ποιητών, της λεγόμενης Γενιάς του 1930.

Τα νεανικά χρόνια του Νίκου Καββαδία

Ο Νίκος Καββαδίας γεννήθηκε στις 11 Ιανουαρίου του 1910 στο Νικόλσκι Ουσουρίσκι, μια μικρή επαρχιακή πόλη της Μαντζουρίας στην περιοχή του Χαρμπίν. Οι γονείς του ήταν Κεφαλλονίτες. Με το ξέσπασμα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου η οικογένεια εγκατέλειψε την Άπω Ανατολή και επέστρεψε στην Ελλάδα, εκτός από τον πατέρα του. Στην αρχή εγκαταστάθηκαν στην Κεφαλονιά και το 1921 μετακόμισαν στον Πειραιά, όπου ο μικρός Νίκος θα τελειώσει το Γυμνάσιο και το Λύκειο.

Στο δημοτικό είναι συμμαθητής με τον Γιάννη Τσαρούχη, στο Γυμνάσιο γνωρίζει το συγγραφέα Παύλο Νιρβάνα, διαβάζει Ιούλιο Βερν και διάφορα βιβλία περιπέτειας. Δεκαοκτώ ετών αρχίζει να δημοσιεύει ποιήματα στο Περιοδικό της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας με το όνομα Πέτρος Βαλχάλας, ψευδώνυμο που θα κρατήσει ως το 1930. Η λογοτεχνική φύση του έχει ήδη εκδηλωθεί.

Ο Νίκος Καββαδίας το 1928  δίνει εξετάσεις στην Ιατρική Σχολή, αλλά την ίδια χρονιά αρρωσταίνει βαριά ο πατέρας του και αναγκάζεται να δουλέψει. Εργάζεται σε ναυτικό γραφείο, το οποίο γρήγορα εγκαταλείπει για να ακολουθήσει το μεγάλο του πάθος, τη θάλασσα. Μπαρκάρει, λοιπόν, ναύτης σε φορτηγό. Από το 1930 ο Νίκος Καββαδίας ταξιδεύει σχεδόν αδιάκοπα. «Ζαλίζομαι στην στεριά. Το πιο δύσκολο ταξίδι, το πιο επικίνδυνο, το ‘καμα στην άσφαλτο, από το Σύνταγμα στην Ομόνοια.» θα γράψει αργότερα στη Βάρδια.

Η εμφάνιση της ποίησης στη ζωή του

Το 1933 εμφανίζεται στα ελληνικά γράμματα εκδίδοντας, με δικά του έξοδα, την πρώτη του ποιητική συλλογή, το Μαραμπού. Το Μαραμπού είναι ένα πουλί, κακός οιωνός για τους ναυτικούς. Είναι όμως και το παρατσούκλι που είχε δώσει ο ίδιος στον εαυτό του. Μια ποιητική συλλογή για τους κολασμένους της θάλασσας και των λιμανιών. Μέσω του στίχου του εκφράζονται οι πρώτες εντυπώσεις και εμπειρίες της ναυτικής ζωής, αλλά και ο φόβος του θανάτου.

Ο Νίκος Καββαδίας στο πλοίο
Ο Νίκος Καββαδίας στα ταξίδια του με τα καράβια.

Το 1939 παίρνει το δίπλωμα του ασυρματιστή, αλλά με το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου επιστρατεύεται στο αλβανικό μέτωπο. Στη διάρκεια της Κατοχής, ο Νίκος Καββαδίας περνάει στις γραμμές της Εθνικής Αντίστασης και γίνεται μέλος του ΕΑΜ. Την ίδια ακριβώς περίοδο γίνεται και μέλος του ΚΚΕ. Εντάσσεται, επιπλέον, στην Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών. Στις αρχές του 1945 γίνεται επικεφαλής του ΕΑΜ Λογοτεχνών-Ποιητών. Σε αυτή τη θέση, τον διαδέχθηκε ο ποιητής Νικηφόρος Βρεττάκος, καθώς ο Νίκος Καββαδίας θα αναχωρήσει από την Ελλάδα στις 6 Οκτωβρίου 1945, με το πλοίο «Κορινθία». Μπαρκάρει ξανά, ως ασυρματιστής, και ταξιδεύει συνεχώς για τα επόμενα τριάντα χρόνια.

Η ώριμη περίδος του Νίκου Καββαδία

Τον Ιανουάριο του  1947, μέσα στο σπαραγμό του εμφυλίου πολέμου, ο Νίκος Καββαδίας, τριάντα επτά ετών, εκδίδει τη δεύτερη συλλογή το Πούσι. Ένα έργο εσωστρεφές και  με έντονο εξομολογητικό τόνο, γεγονός που φανερώνεται ήδη από τον τίτλο. Το Πούσι, η ομίχλη, πυκνή και επικίνδυνη σκεπάζει όλο το έργο. Ο λόγος του είναι λυρικότερος από το Μαραμπού και κυριαρχεί μια αυστηρή μετρική. Την ίδια χρονιά επανεκδίδεται, το Μαραμπού με τρία επιπλέον ποιήματα, Καφάρ, Coaliers και Μαύρη λίστα.

Το 1954 εκδίδει τη Βάρδια. Το κεντρικό πρόσωπο του έργου είναι ασυρματιστής και ονομάζεται Νικόλας. Φανερά είναι και εδώ τα αυτογραφικά στοιχεία. Από το 1954 μέχρι και το 1974, ταξιδεύει διαρκώς με πολύ μικρά διαλείμματα. Τρεις μήνες άντεξε μακριά από τη θάλασσα. Τη Δευτέρα 10 Φεβρουαρίου 1975 πεθαίνει στην αθηναϊκή κλινική «Άγιοι Απόστολοι» από εγκεφαλικό επεισόδιο.

[…καὶ θὰ πεθάνω μιά βραδιά, σὰν ὅλες τὶς βραδιές,
χωρὶς νὰ σχίσω τὴ θολὴ γραμμὴ τῶν ὁριζόντων.
..]

Mal du départ, Μαραμπού, 1933

Δεν θα προλάβει να δει τυπωμένη τη συλλογή Τραβέρσο. Θα κυκλοφορήσει δύο μήνες μετά τον θάνατό του. Τραβέρσο σημαίνει, σύμφωνα με ναυτικούς όρους, αναγκαστική πορεία κόντρα στη διεύθυνση του ανέμου, για να αποφύγει το καράβι τα χτυπήματα των κυμάτων στα πλευρά του. Και σε αυτή την περίπτωση ο τίτλος της συλλογής έχει συμβολική λειτουργία. Με διαμορφωμένο, πλέον, ποιητικό χαρακτήρα, ο Νίκος Καββαδίας προσφέρει ένα ώριμο έργο, βαθιά στοχαστικό και εσωτερικό.

Τραβέρσο: Η τελαυταία ποιητική συλλογή του Νίκου Καββαδία.
Το εξώφυλλό της συλλογής Τραβέρσο, που κοσμείται από το έργο του ζωγράφου Γιάννη Μόραλη.
Ο ποιητικός λόγος του εραστή της θάλασσας

Η θεματολογία του σχεδόν πάντα κινείται γύρω από την θάλασσα,  τα ταξίδια και τη ναυτική ζωή. Δεν είναι, όμως, μόνο αυτό. Τα στοιχεία αυτά συμβολίζουν την ίδια τη ζωή, την αδιάκοπη αυτή διαδρομή του ανθρώπου, με το φόβο του θανάτου να παραμονεύει.  Μάλιστα, ο Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος για την τελευταία του ποιητική συλλογή, Τραβέρσο, αναφέρει:

Μες απ’ αυτό τον παραμυθένιο θίασο που σιγοσβήνει μεταξύ θρύλου και ιστορίας πάει να στερεωθεί ένα σύμβολο: ο «ναύτης» του Καββαδία δεν είναι η προσωποποίηση ενός επαγγέλματος αλλά η ποιητική σύνοψη μιας ανθρώπινης κατάστασης –η «σπουδή θαλάσσης» μετατρέπεται σε μια, μέσω του θρύλου, σπουδή της ιστορίας.

Ο ποιητής και πεζογράφος Νίκος Καββαδίας.
Ο ποιητής περιγράφεται ως λιγομίλητος, απλός άνθρωπος, ατημέλητος, εγκάρδιος και με ανεξάντλητο χιούμορ.

Η ποίηση του μπορεί να χαρακτηριστεί κατεξοχήν βιωματική. Ο συγγραφέας Γιώργος Ιωάννου, πέρα από το γεγονός ότι ονομάζει τον Καββαδία «αγαπημένο» του ποιητή, αναφέρει «Ο Νίκος Καββαδίας εμπνεόταν από την ίδια τη ζωή του». Είναι η αλήθεια και η αμεσότητα του λόγου του που κάνει την ποίηση του ελκυστική. Παρόλα αυτά, δεν μπορούμε να προχωρήσουμε στην απόλυτη ταύτιση του ποιητικού υποκειμένου και του ποιητή σε κάθε σημείο της ποίησης του.

Στα ποιήματα του βρίσκουμε ένα μωσαϊκό ανθρώπινων φιγούρων. Ιστορικές μορφές, όπως ο Μάρκο Πόλο, Κολόμβος, Λόρκα, Γκεβάρα, γυναίκες, καλλιτέχνες, ιθαγενείς και φυσικά ναυτικοί. Οι γυναικείες μορφές εμφανίζονται σε πολλούς στίχους. Αόριστες και αέρινες γυναίκες στοιχειώνουν τα ποιήματα του. Άλλοτε ως πόρνες του λιμανιού, μοιραίες τσιγγάνες, γοργόνες και άλλοτε ως τη μαγική Fata Morgana.

[… Ποῦθ᾿ ἔρχεσαι; Ἀπ᾿ τὴ Βαβυλώνα.
Ποῦ πᾶς; Στὸ μάτι τοῦ κυκλῶνα.
Ποιὰν ἀγαπᾶς; Κάποια τσιγγάνα.
Πῶς τὴ λένε; Φάτα Μοργκάνα. …]

Fata Morgana, Τραβέρσο, 1975

O Nίκος Καββαδίας εργάζεται ως ασυρματιστής στο πλοίο.
Στο αριστερό του χέρι φαίνεται ένα από τα τατουάζ του. Κάποια από τα πολλά τατουάζ που είχε ήταν μια γοργόνα μπλε και κόκκινη στο μπράτσο του και ένα φανάρι με τη λέξη Hotel.

Παράλληλα, με τον ναυτικό και ερωτικό Καββαδία, υπάρχει και ο πολιτικός. Μπορεί η ποίηση του να μην εκφράζει ένα ισχυρό πολιτικό όραμα, σαν αυτό του Γιάννη Ρίτσου, αλλά δεν παύει το έργο του να έχει μια πολιτική ευαισθησία και διάσταση.  Πέρα από το Federico Garcia Lorca και το Guevara είχε δημοσιεύσει και άλλα πολιτικά ποιήματα σε περιοδικά της εποχής συνήθως με ψευδώνυμα.  Αυτά είναι: Αθήνα 1943 και Αντίσταση (1945),  Στον τάφο του Ἐπονίτη και Σπουδαστές (1967).

Η γλώσσα και ο στίχος της ποίησης του

Ο Νίκος Καββαδίας γράφει πάντα σε έμμετρο στίχο, επιλέγοντας μια αυστηρή παραδοσιακή μετρική, ενώ η ποιητική πρωτοπορία της εποχής επιδιώκει τον ελεύθερο στίχο. Τα ποιήματα του διακρίνονται από έναν εσωτερικό ρυθμό, ο οποίος βοήθησε αργότερα την επιτυχημένη μελοποίηση των ποιημάτων. Η γλώσσα του γίνεται ορισμένες φορές  ακατανόητη, καθώς χρησιμοποιεί ναυτικούς όρους, τη γλώσσα του λιμανιού και κάποιους κεφαλλονίτικους ιδιωματισμούς. Παρόλα αυτά, πάντα καταφέρνει να αγγίξει την καρδιά του αναγνώστη.

[… Πυξίδα γέρικη – ataxie locomotrice –
καὶ στοιχειωμένη ἀπὸ τὰ χείλια σου σφυρίχτρα.
Στὴν κόντρα γέφυρα προσμένατε κ᾿ οἱ τρεῖς
νὰ λύσει τ᾿ ἄστρο τοῦ Ἀλμπορᾶν ἡ χαρτορίχτρα.

Τῆς τραμουντάνας τ᾿ ἄστρο, τ᾿ ἄστρα τοῦ Νοτιᾶ
παντρεύονται μὲ πορφυρόχρωμους κομῆτες.
Τοῦ Mazagan οἱ θερμαστὲς οἱ Σοδομίτες
παῖξαν τοῦ Σέσωστρη τὴν κόρη στὰ χαρτιά. …]

Μαρέα, Πούσι, 1947

Τέλος, ο ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος έχει επισημάνει για τα ποιήματα του Νίκου Καββαδία, «…δεν έχουν ούτε μια λέξη περιττή, ούτε μια ομοιοκαταληξία τυχαία, ούτε ένα στίχο παραπανίσιο. Καρπός μεγάλης στιχουργικής ευχέρειας αλλά και επίμονης τεχνικής επεξεργασίας, τα ποιήματά του είναι ολοκληρωμένα και με μελετημένες λεπτομέρειες. Όσο κι αν ξαφνιάζουν στην αρχή, γρήγορα συγκινούν και κερδίζουν. Γιατί στέκουν ανάμεσα στην παράδοση και το μοντέρνο, και η διπλή αυτή ιδιότητα τα κάνει γοητευτικά.»

Ο Νίκος Καββαδίας και η γενιά του

Ο ποιητής βιολογικά ανήκει στη δεκαετία των ποιητών του 1930, δηλαδή στους λογοτέχνες που εμφανίστηκαν στην λογοτεχνική παραγωγή από το 1930 και μετά. Εξέδωσε ποιήματα την ίδια εποχή με τον Ανδρέα Εμπειρίκο, τον Νίκο Εγγονόπουλο, τον Νικόλα Κάλα, δηλαδή μια λογοτεχνική γενιά που έφερε τα διδάγματα του υπερρεαλισμού και του μοντερνισμού. Αντίθετα, ο Νίκος Καββαδίας ακολούθησε ένα δικό του δρόμο. Στην εποχή του δεν είχε την αναγνώριση που απέκτησαν οι ποιητές του μοντερνισμού, όπως ο Γιώργος Σεφέρης και ο Οδυσσέας Ελύτης, και η ποίηση του αναδείχθηκε, κυρίως, στη διάρκεια της Μεταπολίτευσης.

Ο ίδιος ο Νίκος Καββαδίας εκτιμούσε ιδιαίτερα τους σύγχρονούς του ποιητές, δηλαδή τη γενιά του 1930. Ειδικότερα, εκτιμούσε τον Γιώργο Σεφέρη για το έργο του, τον θεωρούσε φίλο του και του είχε αφιερώσει το ποίημα Εσμεράλδα στη συλλογή Πούσι. Βέβαια, όπως έλεγε ο Νίκος Καββαδίας με το χαρακτηριστικό του χιούμορ «δεν ξέρω αν ήμουν κι εγώ δικός του φίλος». Χαρακτηριστικά θυμόταν τη συνάντηση του με τον Γιώργο Σεφέρη στη Βηρυτό, μεταξύ του 1952 και 1954, και  την αστεία της κατάληξη. Είχε προσφερθεί να οδηγήσει το νομπελίστα στην πρεσβεία. Πέρασαν από ένα δρόμο γεμάτο μ’ ελληνικές σημαίες κι ο Γιώργος Σεφέρης θαύμασε που έβλεπε παρών το ελληνικό στοιχείο. Όταν, όμως, ρώτησε τον Καββαδία τι ήταν αυτό το μέρος, αυτός απάντησε: «Εδώ είναι τα ελληνικά  μπορντέλα.». Ο Γιώργος Σεφέρης εκνευρίστηκε και δήλωσε στον ποιητή: «Κύριε, ή εσείς θα κατεβείτε απ’ το αμάξι ή εγώ!». Ο ευγενής Νίκος Καββαδίας κατέβηκε.

Ο Νίκος Καββαδίας μαζί με το συγγραφέα Στρατή Στίρκα
Αλεξάνδρεια (1961;): Ο Νίκος Καββαδίας (δεξιά) φωτογραφίζεται μαζί με τον φίλο του Στρατή Τσίρκα (αριστερά).
Ο μελοποιημένος ποιητής των μακρυσμένων ταξιδιών και των γαλάζιων πόντων

Από τη δεκαετία του 1970 και ειδικότερα στη διάρκεια της Μεταπολίτευσης πολλοί συνθέτες άρχισαν να μελοποιούν την ποίηση του Καββαδία. Ένα εγχείρημα με τεράστια απήχηση στο κοινό. Πρώτος ο Γιάννης Σπανός το 1975. Στην Τρίτη Ανθολογία του μελοποίησε το ποίημα Mal duDépart με τον τίτλο Ιδανικός κι Ανάξιος Εραστής. Η ερμηνεία έγινε από τον Κώστα Καράλη.

Το 1978 η Μαρίζα Κωχ, στον ομώνυμο δίσκο, μελοποίησε και ερμήνευσε 8 ποιήματα. Φάτα Μοργκάνα, Πούσι, Αρμίδα, Μουσώνας, Σταυρός του Νότου, Θεσσαλονίκη II, Νανούρισμα, Μαραμπού. Είναι η πρώτη ολοκληρωμένη προσπάθεια μουσικής προσέγγισης του Καββαδία.

Η πιο γνωστή δουλειά πάνω στην ποίηση του Καββαδία είναι αυτή του Θάνου Μικρούτσικου, μέσω της οποίας ο ποιητικός λόγος του έγινε ευρέως γνωστός, θέτοντας μέχρι και ζητήματα πρόσληψης του έργου του ποιητή. Το 1979 κυκλοφορεί Ο Σταυρός του Νότου και περιέχει έντεκα ποιήματα. Kuro Siwo, Θεσσαλονίκη, Σταυρός του Νότου, Ένα Μαχαίρι, Γυναίκα, Ένας Νέγρος Θερμαστής από το Τζιμπουτί, Federico Garcia Lorca, Αρμίδα, Cambay’s Water, Εσμεράλδα, Πικρία. Οι ερμηνευτές του δίσκου ήταν οι Γιάννης Κούτρας, Βασίλης Παπακωνσταντίνου και Αιμιλία Σαρρή.

Μελοποιήσεις μετά τη δεκαετία του ’80

Το 1986 κυκλοφορεί μια ακόμη θαυμάσια δουλειά από τους Ξέμπαρκους, μια μουσική προσέγγιση με λυτές ενορχηστρώσεις, πολύ διαφορετική από τις προηγούμενες. Δύο νέοι μουσικοί, ο Ηλίας Αριώτης και ο Νότης Χασάπης εκδίδουν τον δίσκο S/S IONION 1934 με έντεκα μελοποιημένα ποιήματα. Στον δίσκο συμμετέχει η Δήμητρα Γαλάνη ερμηνεύοντας το Γράμμα ενός αρρώστου.

Τέλος, το 1991 ο Θάνος Μικρούτσικος επιστρέφει με τις Γραμμές των Οριζόντων. Ένας δίσκος που περιέχει όλα τα τραγούδια από το Σταυρό του Νότου, και ακόμα έξι. Αυτά είναι το  Καραντί, Οι Εφτά Νάνοι Στο S/S Cyrenia, Λύχνος Του Αλαδδίνου, A Bord De L‘ «Aspasia», William George Allum, Ο Πιλότος Νάγκελ. Ερμηνεύουν ο Γιώργος Νταλάρας, ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου, οι αδερφοί Χάρης και Πάνος Κατσιμίχας καθώς και ο ίδιος ο Θάνος Μικρούτσικος.

Τα ποιήματα του μελοποιήθηκαν από πολλούς συνθέτες, διασκευάστηκαν και τραγουδήθηκαν από ακόμη περισσότερους τραγουδιστές. Ακολουθεί μία από τις διάφορες διασκευές των μελοποιήσεων των ποιημάτων του Καββαδία. O Δημήτρης Μητσοτάκης και οι Ευδαίμονες σε μια διασκευή του Μαραμπού (Ν. Καββαδίας, Μαρίζα Κωχ):

[… Λένε γιὰ μένα οἱ ναυτικοὶ ποὺ ἐκάμαμε μαζὶ
πὼς χρόνια τώρα μὲ γυναίκα ἐγὼ δὲν ἔχω πέσει,
πῶς εἶμαι παλιοτόμαρο καὶ πὼς τραβάω κοκό.
Μ᾿ ἂν ἤξεραν οἱ δύστυχοι, θὰ μ᾿ εἶχαν συχωρέσει…

Τὸ χέρι τρέμει… Ὁ πυρετός… Ξεχάστηκα πολύ,
ἀσάλευτο ἕνα Μαραμποὺ στὴν ὄχθη νὰ κοιτάζω.
Κι ἔτσι καθὼς ἐπίμονα κι ἐκεῖνο μὲ κοιτᾶ,
νομίζω πὼς στὴ μοναξιὰ καὶ στὴ βλακεία τοῦ μοιάζω …]

Μαραμπού, 1933

Πηγές:


  • Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, Μύθος και ποιητική του «Ταξιδιού», Έρασμος, Aθήνα, 1990
  • Δημήτρης Καλοκύρης, Χρυσόσκονη στα γένια του Μαγγελάνου, Νίκος Καββαδίας, Άγρα, Αθήνα, 2004
  • Νίκος Καββαδίας, Βάρδια, Κέδρος, Αθήνα, 1985
  • Νίκος Καββαδίας, Μαραμπού, Άγρα, Αθήνα, 2002
  • Νίκος Καββαδίας, Τραβέρσο, Άγρα, Αθήνα, 1992
  • Τάσος Κόρφης, Νίκος Καββαδίας· συμβολή στη μελέτη της ζωής και του έργου του, Κέδρος, Αθήνα, 1978
  • Επτά κείμενα για τον Νίκο Καββαδία· Αλέξανδρος Αργυρίου, Γιώργος Ιωάννου, Στρατής Τσίρκας, Ντίνος Χριστιανόπουλος · Επιμέλεια Άντεια Φραντζή, Πολύτυπο, Αθήνα, 1982

World Poetry Day - Παγκόσμια Ημέρα για την Ποίηση
Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης

Η Παγκόσμια Ημέρα για την Ποίηση καθιερώθηκε το 1999 από την UNESCO, έπειτα από έμπνευση του έλληνα ποιητή Μιχαήλ Μήτρα. Έκτοτε, η 21η Μαρτίου έχει ανακηρυχθεί ως ημέρα γιορτής για τους ποιητές και τους λάτρεις της ποίησης ανά τον κόσμο.

Πλήθος αξιόλογων εκδηλώσεων λαμβάνουν χώρα προς εορτασμό της ημέρας στην Ελλάδα, μα και σε πολλές άλλες χώρες παγκοσμίως. Εναλλακτικά, ο καθένας μπορεί να βρει τον δικό του τρόπο να δείξει τον σεβασμό του στην διεθνή αυτή Ημέρα Ποίησης. Εμείς επιλέξαμε να μάθουμε γι’ αυτή την υψηλή μορφή τέχνης και τον τρόπο με τον οποίο μπήκε τόσο ριζικά στις ζωές των ανθρώπων.

Η ποίηση αποτελεί μια τέχνη πολυπρισματική και πολύπλευρη, αφού η μορφή της αλλάζει, ανάλογα με το εκάστοτε πολιτισμικό πλαίσιο. Ξεκινώντας από τη Μεσοποταμία το 3000 π.Χ., η ποίηση εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την υφήλιο, χωρίς αυστηρούς κανόνες και περιορισμούς. Άφηνε την παράδοση και τη νοοτροπία του κάθε τόπου να διαμορφώσουν τη μορφή της και τους αισθητικούς κανόνες της. Το μόνο που απαιτούσε η ίδια η ποίηση ήταν η ρυθμική χρήση της γλώσσας και η έκφραση της ανθρώπινης ψυχής.

«Κάθε μορφή λογοτεχνίας πηγάζει από την παράδοση και διατηρεί την παράδοση ζωντανή.»

Έχει, επομένως, ιδιαίτερο ενδιαφέρον η αναζήτηση της ποιητικής παράδοσης της κάθε ηπείρου με αφορμή την Ημέρα Ποίησης. Ο εντοπισμός, δηλαδή, της θεματολογίας των ποιημάτων και των πηγών έμπνευσης των λαών του κόσμου, καθώς και των διάφορων ρευμάτων. Πρόκειται για να ταξίδι εξερεύνησης της πολιτισμικής ταυτότητας των χωρών, αφού η τέχνη σε όλες της τις εκφάνσεις είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την τοπική κουλτούρα.

Η Ποίηση στην Ευρώπη

της Έλενας Λαμπρινάκου


Ευρώπη Κολάζ

Η ποίηση, αποτελώντας ένα από τα παλαιότερα λογοτεχνικά είδη, ανιχνεύεται στην ευρωπαϊκή ήπειρο από αρχαιοτάτων χρόνων. Στην εν λόγω ήπειρο, η ποίηση υπήρξε πάντοτε στενά συνδεδεμένη με την πολύ παλιά ιστορία της. Τις πρώτες εκφάνσεις του είδους βρίσκουμε στην επική ποίηση, με έργα ορόσημα, όπως η Ιλιάδα και η Οδύσσεια του Ομήρου. Εξίσου σπουδαίες είναι, όμως, και η λυρική ποίηση, όπως οι ωδές, η ελεγειακή, η βουκολική και η δραματική ποίηση, όπως οι τραγωδίες του Σοφοκλή, ΕυριπίδηShakespeare.

Στην Ευρώπη -όπως και σε άλλες ηπείρους-, η πορεία της ποίησης καθορίστηκε από σημαντικά πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα. Ας μην ξεχνάμε, άλλωστε, πως η ποίηση δε γεννήθηκε εκ του μηδενός, μα επηρεάστηκε βαθιά από κοινωνικο-πολιτισμικούς παράγοντες. Ο 20ος αιώνας αποτέλεσε ορόσημο για την ευρωπαϊκή ιστορία. Οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι που έλαβαν χώρα στα εδάφη της, η άνοδος και η πτώση του Κομμουνισμού, ο Ψυχρός Πόλεμος, η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και πολλά ακόμη γεγονότα σημάδεψαν την ήπειρο. Έτσι, οι ποιητές της εποχής θεματοποίησαν τα εκάστοτε τεκταινόμενα ανάλογα με την κοσμοαντίληψη και τα βιώματά τους.

Στην ευρωπαϊκή ποίηση συναντάμε μερικά από τα πιο σημαντικά ρεύματα της ποίησης, τα οποία σημάδεψαν την λογοτεχνική παραγωγή. Ο ρομαντισμός εμφανίστηκε στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Κύρια χαρακτηριστικά του ήταν η χρήση πλούσιων εκφραστικών μέσων, η επίκληση στη φαντασία και το συναίσθημα. Με αυτά τα μέσα αποδίδονταν επαρκώς η μελαγχολία, ο έρωτας, η θλίψη. Ο παρνασσισμός κυριάρχησε στη λογοτεχνία για περίπου 30 χρόνια από το 1850-1880. Οι εκπρόσωποί του ασχολήθηκαν με την τελειότητα του μέτρου και του στίχου, αντλώντας τα θέματά τους από την αρχαιότητα. Ο συμβολισμός ήρθε ως αντίδραση στην αυστηρότητα του παρνασσισμού, στα τέλη του 19ου αιώνα. Έκανε χρήση των συμβόλων και της ελεύθερης μορφής και σκοπός του ήταν η έκφραση των συναισθημάτων. Τέλος, ο μοντερνισμός και ο υπερρεαλισμός εμφανίζονται τον 20ο αιώνα. Έχουν ως κοινά χαρακτηριστικά τον ελεύθερο στίχο, την απουσία της λογικής και την χρήση καθημερινού λεξιλογίου.

Ενδεικτικά, μερικοί σύγχρονοι και σπουδαίοι Ευρωπαίοι ποιητές, που λειτούργησαν ως «σταθμοί» της ποίησης, είναι οι: Federico García Lorca, Samuel BeckettBertolt Brecht, Fernando Pessoa, Γιώργος Σεφέρης, Κωνσταντίνος ΚαβάφηςCharles BaudelaireRainer Maria RilkeDoris Lessing. Φυσικά, οποιαδήποτε προσπάθεια να προσδιοριστούν εξέχουσες μορφές της ευρωπαϊκής ποίησης, οδηγείται, εν τέλει, σε αδιέξοδο. Κάτι τέτοιο αποδεικνύεται ουτοπικό, λόγω της τεράστιας ποιητικής παράδοσης της ηπείρου.[i]

Η Ποίηση στην Ασία

της Μαρίας Κόνιαρη


Ασία Κολάζ

Συνεχίζοντας το οδοιπορικό μας στους παγκόσμιους ποιητικούς δρόμους φτάνουμε στην Ασία.  Η ποίηση αυτής της ηπείρου δημιουργεί ένα μωσαϊκό ποιητικών φωνών, που αναπτύχθηκαν αξιοποιώντας την ποικιλία των πνευματικών παραδόσεων των χωρών τους.

Η εμφάνιση του έμμετρου λόγου παρατηρείται ήδη από τον 11ο και 7ο αιώνα π.Χ., με τα κινεζικά Shijing, γνωστά ως τα Βιβλία Τραγουδιών, ή με τα αραβικά ποιήματα του 6ου αιώνα. Οι δημιουργοί αυτών των ποιημάτων είναι ανώνυμοι. Πολλές φορές η ποίηση στις χώρες της Ασίας διαδιδόταν προφορικά. Στην Ιαπωνία περίπου τον 13ο αιώνα δημιουργήθηκε η ποιητική φόρμα χαϊκού, που υπάρχει ως τις μέρες μας.

Σημαντικά καλλιτεχνικά δημιουργήματα προήλθαν από Πέρσες ποιητές, όπως τον Jalaluddin Rumi. Η επική ποίηση κατέχει βασικό ρόλο στην ιστορία της λογοτεχνίας στις χώρες της Ανατολής. Εκτενή έπη ή κύκλοι επών με μεγάλη θεματική ποικιλία στολίζουν την λογοτεχνική κληρονομιά των χωρών αυτών. Άλλοτε πολεμικά, ερωτικά, μυθικά θέματα και άλλοτε θέματα παραδοσιακής ιστορίας, γενεαλογίας, θρησκείας, αξιών και εξύμνησης αυτοκρατόρων και πολεμιστών.

Η πορεία της ποίησης στους τόπους της Ασίας άλλαξε ριζικά τους τελευταίους αιώνες και ειδικά τον 20ο αιώνα. Ο Ινδός ποιητής Rabindranath Tagore είναι ο πρώτος Ασιάτης που πήρε βραβείο Νόμπελ, το 1913. Λογοτεχνικά επηρεασμένος από τον Tagore, το ινδικό έπος και τους μεγάλους Πέρσες ποιητές, ο Kazi Nazrul Islam είναι από τις σημαντικότερες ποιητικές προσωπικότητες της Βεγγάλης. Στο πλούσιο έργο του συνδυάζει την παράδοση με τις επαναστατικές ιδέες. Επίσης, έχει δημιουργήσει ένα ξεχωριστό είδος τραγουδιού, το Nazrul Geeti. [ii]

Γενικά, η ποίηση του 20ο αιώνα στις χώρες της Ανατολής επηρεάστηκε από τα πολιτικά  γεγονότα αυτής της περιόδου. Για παράδειγμα, το έργο του αριστερού ινδου ποιητή Faiz Ahmad Faiz επηρεάστηκε από την μακροχρόνια ένοπλη σύρραξη Ινδίας-Πακιστάν στην περιοχή του Κασμίρ -πατρίδα του ποιητή- και από τη γενοκτονία στο Μπανγκλαντές, που διεξήχθη από τον πακιστανικό στρατό για την εξυπηρέτηση των αμερικανικών συμφερόντων στη Νοτιοανατολική Ασία.

Ο «ποιητής του λαού» Habib Jalib, από το Πακιστάν, συμμετείχε στους αγώνες ενάντια σε τρεις στρατιωτικές δικτατορίες και φυλακίστηκε δύο φορές για τις ιδέες και τη δράση του. Έγραψε ποιήματα για την τρομοκρατία  και τη λογοκρισία στην τέχνη. Τέλος, η Taslima Narsin λόγω των απόψεών της περί θρησκείας και συμμετοχής σε φεμινιστικές οργανώσεις διώκεται από τις αρχές του Μπανγκλαντές και διαμένει στο εξωτερικό.

Παράλληλα, εμφανίστηκε μια τάση ανανέωσης της παραδοσιακής ποίησης. Στην Τουρκία τόσο ο ποιητής Nazim Hikmet όσο και το κίνημα Γκαρίπ, με εκπροσώπους τους Orhan Veli,  Oktay Rifat και Melih Cevdet, επεδίωξαν να δημιουργήσουν μια τέχνη προσιτή στο λαό. Χρησιμοποίησαν τον ελεύθερο στίχο και τη λαϊκή γλώσσα, απασχολούμενοι με θέματα της καθημερινής ζωής. Τα διδάγματα τους ακολούθησαν και οι επόμενες ποιητικές γενιές, οι οποίες μέχρι και σήμερα έχουν να αντιμετωπίσουν το φαινόμενο της λογοκρισίας. [iii]

Η Ποίηση στη Νότιο Αμερική

της Δέσποινας Σιάτη


Νότιος Αμερική Κολάζ

Το μεγαλύτερο μέρος της λατινοαμερικάνικης ποίησης είναι γραμμένο στα Ισπανικά ή τα Πορτογαλικά. Παρά τη χρήση κοινής γλώσσας, όμως, δε θα μπορούσε να υπάρξει σύγχυση ανάμεσα στην ευρωπαϊκή και την νοτιοαμερικάνικη ποίηση. Οι ποιητές της Ισπανικής Αμερικής κατάφεραν να παράγουν ένα μοναδικό και εξαίσιο έργο, συναιρώντας γηγενή και ισπανικά στοιχεία. Η νοτιοαμερικάνικη ποίηση επηρεάστηκε ακόμα περισσότερο με την άφιξη των αφρικανών σκλάβων στο νέο κόσμο. Η παράδοση της Αφρικής επέφερε νέα μορφή στη φύση των ποιημάτων της Νοτίου Αμερικής.

Πριν την ανακάλυψη της Αμερικής από τους λαούς της Ευρώπης, οι Αζτέκοι καθώς και άλλες φυλές της κεντρικής Αμερικής είχαν αναπτύξει τη δική τους τοπική μορφή ποίησης. Οι Ισπανοί κατακτητές του Μεξικού συνέλλεξαν πολλά από τα έργα των Αζτέκων, ώστε να γνωρίσουν από πρώτο χέρι τους αυτόχθονες πολιτισμούς του καινούριου κόσμου. Πολλές από τις πληροφορίες που συλλέχθηκαν έχουν χαθεί, μα διαρκώς ανακαλύπτονται κομμάτια αζτέκικων ποιημάτων ή αντίγραφα τους. Αυτά κοσμούν σήμερα τις βιβλιοθήκες του κόσμου.

Κατά την εποχή του ευρωπαϊκού αποικισμού, οι λατινοαμερικάνοι επηρεάστηκαν βαθιά από τις τάσεις της Ευρώπης στην ποίηση, μα η θεματολογία τους παρέμενε σταθερά βασισμένη στην Αμερικάνικη ιστορία. Οι ιθαγενείς, κατά τους αγώνες τους για την απελευθέρωση [iv] από τους αποικιοκράτες, αντιμετώπιζαν την ποίηση ως τρόπο περιφρόνησης των αρχών και ως μέσο έκφρασης της κοινωνικής αδικίας.

Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την εισαγωγή νέων ποιητικών ρευμάτων στη νοτιοαμερικάνικη ποίηση, πολλά κινήματα και ομάδες συνέχισαν να γράφουν την ιστορία της ισπανοαμερικάνικης λογοτεχνίας. Εικόνες του προ-Κολομβιανού αμερικάνικου πολιτισμού εμφανίστικαν για άλλη μια φορά στη θεματολογία των ποιημάτων της Νοτίου Αμερικής.

Από την εποχή προ του αποικισμού, δεν έχει διασωθεί το όνομα κανενός εκ των νοτιοαμερικάνων ποιητών. Αντίθετα, κατά τη διάρκεια της αποικιοκρατίας, είχε ξεχωρίσει ο μεξικάνος Juana Inés de la Cruz. Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, σπουδαίος ποιητής υπήρξε ο κουβανός José Martí, ο οποίος πέθανε στον αγώνα για την απελευθέρωση της Κούβας. Έκτοτε η λατινοαμερικάνικη ποίηση έχει αναπτυχθεί και εξαπλωθεί σε ολόκληρο κόσμο, διατηρώντας ταυτόχρονα τις ρίζες της. Γνωστότερος σύγχρονος νοτιοαμερικάνος ποιητής είναι, φυσικά, ο χιλιανός Pablo Neruda. [v]

Η Ποίηση στη Βόρειο Αμερική

της Μαρίας Κόνιαρη


Βόρεια Αμερική Κολάζ

Θα επιχειρήσουμε μια σύντομη ιστορική αναδρομή στη ποίηση της Βόρειας Αμερικής, εστιάζοντας σε κυρίαρχα ποιητικά ρεύματα και τάσεις, αδυνατώντας δυστυχώς να αναφερθούμε στο σύνολο των ποιητικών φωνών αυτής της πλούσιας καλλιτεχνικά Ηπείρου, που συχνά καθόρισε τις δεσπόζουσες νόρμες της διεθνούς ποιητικής παραγωγής.

Τα πρώτα δείγματα έμμετρου λόγου εμφανίζονται στους κύκλους των ιθαγενών της Βόρειας Αμερικής. Ανώνυμα ποιήματα Ινδιάνων, που εξυμνούν την αγάπη, την φύση, τη γη, τα ζώα και τα φυτά. Καταγγέλλουν, όμως, ταυτόχρονα τον τρόπο ζωής των δυτικών και τον τρόπο συμπεριφοράς τους προς τους αυτόχθονες λαούς.

Στη διάρκεια των πρώτων χρόνων της εγκατάστασης των  Ευρωπαίων αποίκων στη Νέα Ήπειρο, οι συνθήκες ζωής ήταν εξαιρετικά δύσκολες. Αυτό το γεγονός σε συνδυασμό με τον πουριτανισμό λειτούργησαν ανασταλτικά στην ανάπτυξη της ποίησης. Στη διάρκεια του 18ου αιώνα, επίκεντρο της ποίησης αποτελούσε η πολιτική και η πατρίδα, καθώς ωρίμαζε σταδιακά  η  ιδέα της ανεξαρτησίας.

Μετά την Αμερικανική Επανάσταση, ο Ρομαντισμός έκανε την εμφάνιση του και στον Νέο Κόσμο, με τους ποιητές William Cullen Bryant, Henry Wadsworth LongfellowJohn Greenleaf Whittier, Oliver Wendell Holmes και τη μυθική μορφή του Edgar Allan Poe [vi]. Το λογοτεχνικό έργο του Allan Poe παρουσιάζει επιδράσεις στην παγκόσμια λογοτεχνία μέχρι τις μέρες μας, έχοντας συμβάλλει στην εξέλιξη της αστυνομικής λογοτεχνίας και των ιστοριών τρόμου και φαντασίας. Παράλληλα με τη ρομαντική ποίηση του 19ου αιώνα, δημιουργήθηκε το κίνημα του Υπερβατισμού. Εκφραστές του ήταν οι ποιητές Ralph Waldo Emerson,  Jones Very και Henry David Thoreau. Η κορύφωση της Υπερβατικής Σχολής σημειώθηκε με το έργο του Walt Whitman. Οι στίχοι του είναι φυσιολατρικοί και ο ίδιος υπερασπίζεται τη δημοκρατία και την ελευθερία των νέγρων.

Τον 20ο αιώνα, ειδικότερα μετά το 1914, εμφανίστηκαν νεωτερικά ρεύματα, θέτοντας νέους προβληματισμούς και δοκιμάζοντας τα όρια του ποιητικού λόγου. Εμφανίζεται ο Μοντερνισμός και ο Εικονισμός, με ηγετικές μορφές τον Ezra Pound και τον T. S. Eliot. Η Έρημη Χώρα του T. S. Eliot αναγνωρίζεται ως το πιο χαρακτηριστικό έργο του μοντερνισμού. Στα πλαίσια αυτού του νεωτερικού κινήματος κινήθηκε και ο William Carlos Williams‎, αναζητώντας, όμως, μια καινούργια «αμερικανική» ποιητική. Οι στίχοι του αντικατοπτρίζουν το ρυθμό της σύγχρονης αμερικανικής αστικής ζωής, αγγίζοντας μερικές φορές τα όρια της «αντι-ποίησης». Το δρόμο του ακολούθησαν οι μεταπολεμικές γενιές.

Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου εμφανίζονται περισσότερα ριζοσπαστικά κινήματα. Σε ένα από αυτά, τη Γενιά των Beatniks [vii] ανήκουν ποιητές όπως οι Lawrence Ferlinghetti, Charles Bukowski, Bob Kaufmann,  Jack Kerouac και Allen Ginsberg. Τόσο στη ποίηση όσο και στη ζωή τους κυριαρχεί η τολμηρή γλώσσα, η τζαζ μουσική, το αλκοόλ, οι ναρκωτικές ουσίες, η αμφισβήτηση των κατεστημένων αξιών, της  κοινωνικής συμβατικότητας και το αίτημα της λογοτεχνικής ανανέωσης. Τέλος, θεμελιωτές της Εξομολογητικής ποίησης θεωρούνται ο Robert Lowell, οι «ιδανικές αυτόχειρες» Anne Sexton και Sylvia Plath.

Από τη δεκαετία του 1970 και μετέπειτα, η Αμερικανική Ποίηση παρουσιάζει ποικιλία ποιητικών τάσεων. Κυρίαρχη είναι η αναβίωση του Υπερρεαλισμού, συνεχίζοντας την παράδοση της  Σχολής της Νέας Υόρκης, και η εμφάνιση της λεγόμενης «LANGUAGE» ποίησης. Αυτού του είδους η ποίηση δίνει έμφαση στο ρόλο του αναγνώστη, ο οποίος καλείται μόνος να βρει νόημα σε ένα ποιητικό έργο. [viii]

Η Ποίηση στην Αφρική

της Δέσποινας Σιάτη


Αφρική Κολάζ

Η Αφρική είναι μια ήπειρος 55 χωρών, εκ των οποίων η κάθε μία έχει εξελίξει τα διάφορα λογοτεχνικά είδη με τον δικό της τρόπο. Το γεγονός, όμως, που σημάδεψε την ιστορία της πολυπαθούς ηπείρου στο σύνολό της ήταν η αποικιοκρατία. Επομένως, η ποίηση στις αφρικάνικες χώρες χωρίζεται σε δύο βασικές περιόδους: προ και μετά του αποικισμού.

Η αφρικάνικη ποίηση ήταν, αρχικά, άγραφη και εντασσόταν στην ίδια κατηγορία με την αφρικάνικη μουσική. Έπειτα, οι ποιητές άρχισαν να εκδίδουν τα έργα τους ως παραδόσεις για τις κηδείες και τις γαμήλιες τελετές. Στο περιεχόμενό τους, τα ποιήματα αυτά επαινούσαν τις αρετές της κοινωνίας και καταδίκαζαν τα ελαττώματα της.

Κατά την περίοδο της αποικιοκρατίας, πολλοί αφρικάνοι ποιητές έγραφαν σε γλώσσες του δυτικού κόσμου. Τα έργα τους αυτά εκτιμήθηκαν από τους ανθρώπους της Δύσης, εν αντιθέσει με εκείνα που ήταν γραμμένα στη μητρική τους γλώσσα. Από το 1780 και μετά, σημειώθηκε μια άνευ προηγουμένου ανάπτυξη στην αφρικανική ποίηση, με ποιήματα υπέρ και κατά της δουλείας. Από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι και την απελευθέρωση των μαύρων σκλάβων, τα μηνύματα που διαπερνούσαν τα ποιήματα των Αφρικανών στις περιοχές υπό γαλλική επικράτεια αφορούσαν στην ανεξαρτησία.

Κατά την περίοδο της πολυπόθητης απελευθέρωσης, τα βάσανα των αφρικανικής καταγωγής ανθρώπων δε τους επέτρεπαν να ασχοληθούν με την ποίηση. Τόσο οι αγώνες για την άρση του δυτικού ζυγού όσο και οι αφρικάνικοι εμφύλιοι πόλεμοι, δεν άφηναν περιθώρια λογοτεχνικής ανάπτυξης.

Αυτό, φυσικά, άλλαξε τη δεκαετία του ’60, όταν πια όλοι οι Αφρικανοί είχαν ελευθερωθεί. Η αφρικανική ποίηση βρήκε ξανά χώρο να ανθίσει, τόσο με χρήση ευρωπαϊκών, όσο και αφρικάνικων γλωσσών και διαλέκτων. Η θεματολογία των ποιημάτων στρεφόταν πλέον γύρω από τις διαφορές του παρελθόντος και του παρόντος της αφρικανικής ηπείρου. Τις διαφορές, δηλαδή, ανάμεσα στην παράδοση και τον εκσυγχρονισμό, στον σοσιαλισμό και τον καπιταλισμό, στην «αφρικανικότητα» και την υπόλοιπη ανθρωπότητα. Τα κοινωνικά προβλήματα είχαν κυρίαρχη θέση στο έργο των ποιητών. [iv]

Τα σημερινά αφρικάνικα ποιήματα εκφράζουν τον τρόπο με τον οποίο οι αυτόχθονες αφρικάνικες κουλτούρες έχουν απορροφηθεί από τον δυτικό πολιτισμό, κατηγορώντας την έλλειψη οράματος των ηγετών τους. Κάποιοι από τους σπουδαιότερους ποιητές που κατάγονται από την Αφρικάνικη ήπειρο είναι οι Wole SoyinkaDennis Vincent BrutusChinua AchebeAntjie KrogIngrid Jonker, Christopher Okigbo, ανάμεσα φυσικά σε άλλους μεγάλους καλλιτέχνες, που δε θα χώραγαν σε ένα και μόνο άρθρο. Σημαντικό βραβείο για την ποίηση στην Αφρική αποτελεί από το 2013 το African Poetry Prize.

Η Ποίηση στην Ωκεανία

της Έλενας Λαμπρινάκου


Ωκεανία Κολάζ

Η ήπειρος της Αυστραλίας (ή Ωκεανίας) αποτελείται από την Αυστραλία και τα υπόλοιπα νησιά του Ειρηνικού. Ως προς την λογοτεχνική της παραγωγή, επηρεάστηκε από την αγγλική λογοτεχνία, λόγω του ότι αποτελούνταν από τις αντίστοιχες αποικίες. Ωστόσο, στην πορεία ακολούθησε διαφορετικό μονοπάτι, γεγονός που οφειλόταν στην ιδιαιτερότητα της ηπείρου. Οι Αυστραλοί ποιητές ασχολούνταν με διαφορετικές θεματολογίες, όπως με τους ιθαγενείς πληθυσμούς και την αυστραλιανή ύπαιθρο.

Η μοντέρνα αυστραλιανή ποίηση επικεντρώνεται στη μεταβίβαση γνώσεων της αυστραλιανής ζωής, ούσα έντονα συνδεδεμένη με τα τοπία της ηπείρου και τη φυσική της ομορφιά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το κίνημα των Jindyworobaks, το οποίο αναπτύχθηκε το 1930. Το συγκεκριμένο κίνημα χρησιμοποιούσε ως θεματικές την μυθολογία και τους αυτόχθονες πληθυσμούς και είχε ως στόχο να αναδείξει την αυστραλιανή κουλτούρα, το τοπίο, την παράδοση και τη σύγχρονη κοινωνία. Αργότερα, ωστόσο, κατηγορήθηκε από πολλούς ως εθνικιστικό.

Ένα, επίσης, σημαντικό κίνημα της ηπείρου αυτής υπήρξε και το Angry Penguins, το οποίο εμφανίστηκε το 1940. Οι τελευταίοι, εν αντιθέσει με τους προηγούμενους, θέλησαν να καταστήσουν την αυστραλιανή ποίηση διεθνή. Τα μέσα τους για να το πετύχουν αυτό ήταν ο σουρεαλισμός και ο εξπρεσιονισμός.

Τα δύο αυτά κινήματα, τα οποία αφορμήθηκαν από την Αδελαΐδα της Νότιας Αυστραλίας, αν και αντίπαλα, επηρέασαν βαθιά την ποιητική παραγωγή του τόπου. Η συγγραφέας Dorothy Porter ανέφερε χαρακτηριστικά πως «οι συζητήσεις που ξεκίνησαν για την μοντέρνα ποίηση της ηπείρου στην Αδελαΐδα, βοήθησαν στην ενίσχυση των φιλολογικών συζητήσεων στην Αυστραλία και οδήγησαν, εν τέλει, στην καθιέρωση της Αυστραλιανής Λογοτεχνίας ως ακαδημαϊκού αντικειμένου». Η σύγχρονη ποίηση της Αυστραλίας αποτελείται από πληθώρα θεμάτων και ειδών, όπως είναι η πρόζα και το σονέτο. Επιπλέον, οι γυναίκες έχουν εισβάλλει δυναμικά στη λογοτεχνική παραγωγή του τόπου.

Τέλος, μερικοί από τους πιο σημαντικούς ποιητές της Ωκεανίας είναι οι: Oodgeroo Noonuccal, Judith Wright, Henry Lawson, Banjo Paterson, Peter Porter, Les MurrayDorothy Coade Hewett και Lionel Fogarty. [x]

Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης

Παγκόσμια Ημέρα Πόιησης

Η Ημέρα Ποίησης έρχεται για να θυμίσει στον κόσμο την ξεχωριστή αυτή μορφή λογοτεχνίας που αιώνες τώρα καταφέρνει να φέρνει τους ανθρώπους κοντά. Όπως φάνηκε στο κείμενο που μόλις διαβάσατε, σε όλες τις εκφάνσεις της ιστορίας, η ποίηση αποτελούσε πρωταρχικό τρόπο έκφρασης των συναισθημάτων.

Πόλεμοι, δουλεία, φτώχεια, κοινωνική αδικία, θάνατος, όλα τα κακώς κείμενα της ανθρωπότητας γέννησαν αριστουργηματικά ποιήματα. Μέσω αυτών, οι ποιητές επιδίωκαν να απαλύνουν τον ανθρώπινο πόνο και να διώξουν τη μιζέρια. Η παράδοση και η ιστορία των λαών δημιούργησαν διαχρονικά ποιήματα. Τα ποιήματα αυτά αποτελούν πλέον την παράδοση και την ιστορία ολόκληρης της ανθρωπότητας και συνεχίζουν να συγκινούν μα και να διδάσκουν τις σύγχρονες γενιές.

Οι διαφορές που συναντώνται στην ποιητική παραγωγή του κάθε πολιτισμού δεν υπάρχουν για να χωρίσουν, αλλά για να ενώσουν όλα τα σπουδαία έργα της ιστορίας σε ένα πολύχρωμο ποιητικό μωσαϊκό, που κατορθώνει την ενότητα, δίχως να καταργεί την ποικιλότητα. Έναν καμβά που ολοένα μεγαλώνει, ώστε τελικά να χωρέσει ολόκληρη της ιστορία του ανθρώπινου γένους. Τα ποιήματα, δηλαδή, υπάρχουν για να θυμίσουν στους ανθρώπους ότι τα έντονα συναισθήματα που βιώνουν έχουν υπάρξει ξανά, σε κάθε γωνιά της Γης και σε κάθε στιγμή της ανθρώπινης ιστορίας.

Εκ μέρους του Artic.gr, ευχόμαστε χαρούμενη Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης!

 


[i] Into the Heart of European Poetry, John Taylor
[ii] Traditional Chinese Poetry, Olga Lomová, Oxford Bibliographies 
[iii] Μητράρας Αριστοτέλης, Ανθολογία της νέας τουρκικής λογοτεχνίας: Ποίηση, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα, 2015
[iv] Poetry and Latin American Revolution, Andre Vltcheck
[v] Latin American Poetry, Ilan Stavans
[vi] Edgar Alan Poe, Richard Kopley, Oxford Bibliographies
[vii] Beats Charles Molesworth Oxford Bibliographies
[viii] Poetry, by Donald D. Kummings, Oxford Companion to United States History, Paul S. Boyer, New York, 2001
[ix] Αφρικάνικη Ποίηση: https://en.wikipedia.org/wiki/Poetry_in_Africa
[x] Η ποίηση στην Αυστραλία: http://www.australia.gov.au

 

 

Ο Τσαρλς Μπουκόφσκι
Ο Τσαρλς Μπουκόφσκι και η υπογραφή του

Ο Τσαρλς Μπουκόφσκι (16 Αυγούστου 1920 – 9 Μαρτίου 1994)  είναι, αναμφίβολα, ένας από τους πιο πολυσυζητημένους συγγραφείς του 20ου αιώνα. Κυνικός, προκλητικός, αντικομφορμιστής, ταλαντούχος είναι μερικά επίθετα που τον περιγράφουν ως ποιητή και συγγραφέα. Ο Μπουκόφσκι, 22 χρόνια μετά το θάνατό του εξακολουθεί να είναι επίκαιρος, προβληματίζοντας με τα έργα του το αναγνωστικό κοινό, ενώ παράλληλα αποτελεί το μήλο της έριδος για πολλούς κριτικούς.

Πρώιμα χρόνια Μπουκόφσκι

Γεννημένος στο Άντερναχ της Δυτικής Γερμανίας και μεγαλωμένος στο Λος Άντζελες των ΗΠΑ, ο Μπουκόφσκι περνά δύσκολα παιδικά χρόνια. Ο ίδιος παραδέχεται ότι ο πατέρας του τον κακοποιούσε συστηματικά κατά την παιδική του ηλικία. Οι αναμνήσεις από τα σχολικά του χρόνια είναι εξίσου οδυνηρές, καθώς τόσο η γερμανική του καταγωγή όσο και η έντονη ακμή του, τον καθιστούν εύκολη λεία χλευαστικών σχολίων, οδηγώντας τον στην περιθωριοποίηση. Στην ηλικία των 13 συνειδητοποιεί την αγάπη του για τη γραφή και αποφασίζει να σπουδάσει δημοσιογραφία και λογοτεχνία, όμως η αντίδραση των γονιών του τον αναγκάζει να εγκαταλείψει τις σπουδές και το σπίτι του. Ασχολείται με περιστασιακές δουλειές, ταξιδεύει συχνά και παράγει πλούσιο συγγραφικό υλικό, το οποίο παραμένει ανέκδοτο για πολλά χρόνια.

Ο Τσαρλς Μπουκόφσκι νέος
Ο Τσαρλς Μπουκόφσκι στη γραφομηχανή του σε νεαρή ηλικία
Στο δρόμο προς την αναγνώριση

Παλεύοντας ήδη με τις καταχρήσεις του αλκοόλ, την εξάρτησή του από τον ιππόδρομο και ανάμεσα σε πολλές εφήμερες σχέσεις , ο Μπουκόφσκι κατορθώνει να δημοσιεύσει το 1944 το πρώτο του διήγημα με τίτλο «Aftermath of a Lengthy Rejection Slip» στο περιοδικό Story Magazine της Νέας Υόρκης, το οποίο όμως, δεν αποσπά καλές κριτικές και δεν γνωρίζει ιδιαίτερη επιτυχία. Τα επόμενα δέκα χρόνια αφήνεται στη δίνη του αλκοόλ και των ουσιών, κινδυνεύοντας να χάσει αρκετές φορές τη ζωή του, ενώ γνωρίζει την πρώτη σημαντική γυναίκα της ζωής του, Τζάνετ Μπέικερ, η οποία αντιμετώπιζε παρόμοια προβλήματα εθισμού, από τα οποία και υπέκυψε.

Η επιτυχία έρχεται για τον Μπουκόφσκι τη δεκαετία του ’60, όπου γίνεται γνωστός στο ευρύ κοινό ως αρθρογράφος στην εφημερίδα του Λος Άντζελες “Open City”. Τα άρθρα της στήλης του, «Σημειώσεις ενός Πορνόγερου» δημοσιεύτηκαν στο ομώνυμο βιβλίο το 1969, πουλώντας πάνω από 20.000 αντίτυπα από τους πρώτους μήνες. Ακολουθούν πάνω από 45 ποιήματα. Στη συνέχεια, καταπιάνεται με την πρόζα, συγγράφοντας 6 νουβέλες. Ανάμεσα στα πιο γνωστά του έργα είναι οι Ερωτικές Ιστορίες Καθημερινής Τρέλας, Η Λάμψη της Αστραπής Πίσω Από το Βουνό, Ταχυδρομείο, Γυναίκες, Τοστ Ζαμπόν και Χόλυγουντ. Αναμφίβολα, ο ποιητικός του λόγος υπερέχει του πεζού, με τον Ζαν Ζενέ και Ζαν-Πολ Σαρτρ να τον χαρακτηρίζουν ως το «μεγαλύτερο ποιητή» της Αμερικής.

Ο Τσαρλς Μπουκόφσκι με το ποτό στο χέρι
Ο Τσαρλς Μπουκόφσκι με την αγαπημένη του συνήθεια, το ποτό…
Η ιδιοφυΐα του πλήθους

Υπάρχει αρκετή προδοσία, μίσος, βία, παραλογισμός στο μέσο άνθρωπο
για να προμηθεύσει οποιοδήποτε στρατό, οποιαδήποτε μέρα.

Kαι οι καλύτεροι στο φόνο είναι αυτοί που κηρύττουν εναντίον του.
Kαι οι καλύτεροι στο μίσος είναι αυτοί που κηρύττουν αγάπη.
Kαι οι καλύτεροι στον πόλεμο είναι τελικά αυτοί που κηρύττουν ειρήνη.

Eκείνοι που κηρύττουν θεό, χρειάζονται θεό.
Eκείνοι που κηρύττουν ειρήνη, δεν έχουν ειρήνη.
Eκείνοι που κηρύττουν αγάπη, δεν έχουν αγάπη.

Προσοχή στους κήρυκες,
προσοχή στους γνώστες,
προσοχή σε αυτούς που όλο διαβάζουν βιβλία,
προσοχή σε αυτούς που είτε απεχθάνονται τη φτώχεια,
είτε είναι περήφανοι γι’ αυτήν,
προσοχή σε αυτούς που βιάζονται να επαινέσουν
γιατί θέλουν επαίνους για αντάλλαγμα,
προσοχή σε αυτούς που βιάζονται να κρίνουν,
φοβούνται αυτά που δεν ξέρουν,
προσοχή σε αυτούς που ψάχνουν συνεχώς πλήθη
γιατί δεν είναι τίποτα μόνοι τους,
προσοχή στο μέσο άνδρα και τη μέση γυναίκα,
η αγάπη τους είναι μέτρια,
ψάχνει το μέτριο.

Αλλά υπάρχει ιδιοφυΐα στο μίσος τους,
υπάρχει αρκετή ιδιοφυΐα στο μίσος τους για να σας σκοτώσει,
να σκοτώσει τον καθένα.
Δεν θέλουν μοναξιά,
δεν καταλαβαίνουν τη μοναξιά,
θα προσπαθήσουν να καταστρέψουν οτιδήποτε
διαφέρει από το δικό τους.
Μη βρισκόμενοι σε θέση να δημιουργήσουν έργα τέχνης,
δεν θα καταλάβουν την τέχνη,
θα εξετάσουν την αποτυχία τους, ως δημιουργών,
μόνο ως αποτυχία του κόσμου.
Mη βρισκόμενοι σε θέση να αγαπήσουν πλήρως,
θα πιστέψουν ότι και η αγάπη σας είναι ελλιπής
και τότε θα σας μισήσουν
και το μίσος τους,
θα είναι τέλειο…

Σαν ένα λαμπερό διαμάντι,
σαν ένα μαχαίρι,
σαν ένα βουνό,
σαν μια τίγρη.
Όπως το κώνειο.

Η καλύτερη τέχνη τους…

Χαρακτηριστικά έργων Μπουκόφκσι

Τόσο τα πεζά του έργα όσο και τα ποιητικά, έχουν βαθύτατα αυτοβιογραφικό χαρακτήρα. Επηρεασμένος από τους Χέμινγουέϊ, Τσέχωφ και Ντοστογιέφσκι, ο Μπουκόφσκι αναφέρεται σε περιθωριακούς και κατατρεγμένους από τη ζωή ανθρώπους και μιλά για τον πόνο, την απελπισία και τη φτώχεια. Στις νουβέλες του επινοεί τον Χένρυ Τσινάσκι, ή αλλιώς Χανκ, ο οποίος είναι το alter ego του ίδιου. Πρόκειται για έναν μποέμ τύπο, που αποστρέφεται την κοινωνία και τις μεσοαστικές της αξίες. Σαρκαστικός, καχύποπτος με τους γύρω του, θυμωμένος με τον πατέρα του κρύβει με το αλκοόλ και με τις άσκοπες συνουσίες με τυχαίες θαυμάστριες, την πληγωμένη του ψυχή από την απόρριψη που βιώνει, τόσο από την κοινωνία όσο και από την πραγματική αγάπη των γυναικών.

Γυναίκες του Τσαρλς Μπουκόφσκι
«Γυναίκες», ένα από τα γνωστότερα έργα του Τσαρλς Μπουκόφσκι

Ο Μπουκόφσκι, ουκ ολίγες φορές, έχει χαρακτηριστεί ως μισογύνης, κυρίως εξαιτίας του βιβλίου του Γυναίκες, που αποτελεί ίσως το πιο αυτοβιογραφικό του έργο. Αφορά την ιστορία του Χένρυ Τσινάσκι, ενός άσημου συγγραφέα και αμετανόητα αλκοολικού, ο οποίος ύστερα από χρόνια στο περιθώριο, σε αδιέξοδες δουλειές και σε άθλια διαμερίσματα, γνωρίζει στα πενήντα του τη δόξα ροκ σταρ ως ποιητής. Περιγράφει με γλαφυρό τρόπο τις εκατοντάδες περιπτύξεις του με γυναίκες, νέες, ώριμες, όμορφες και μη, έξυπνες και μη, πόρνες, ναρκομανείς, παντρεμένες, καταστροφικές. Τις αντιμετωπίζει μάλλον ως σώματα, που του προσφέρουν συντροφιά και ηδονή, δραπετεύοντας έτσι από την μοναξιά αλλά και από την ουσία, που τόσο πολύ φοβάται.

 

Η ταινία Barfly (1987) με πρωταγωνιστή τον Μίκι Ρουρκ και γραμμένο από τον ίδιο τον Μπουκόφσκι, βασιζόταν στη ζωή του, με το βασικό χαρακτήρα να είναι το alter-ego του, Χένρι Τσινάσκι. Το μυθιστόρημα Hollywood βασίστηκε στις δοκιμασίες της κατασκευής της ταινίας.

Λογοτεχνικά ρεύματα και συγγραφικό ύφος Μπουκόφσκι

Ο Μπουκόφσκι γράφει την εποχή που μεσουρανούσε το αμερικανικό όνειρο. Διάχυτος συντηρητισμός, ατομικισμός, απόκτηση υλικών αγαθών και αύξηση κέρδους ως βασική αξία, καθώς και καταδίκη σε οτιδήποτε αντισυμβατικό χαρακτηρίζουν το κλίμα της ψυχροπολεμικής εκείνης εποχής. Τη δεκαετία του ’50 και του ’60 ως αντίδραση σε αυτή την κατάσταση, εμφανίζεται το λογοτεχνικό και κοινωνικό ρεύμα των Μπητ. Η γενιά των Μπητ καταδίκασε τον κοινωνικό καθωσπρεπισμό και τον αντιπαρέβαλε με την απελευθέρωση του πνεύματος από στερεότυπα και καταπιέσεις. Πολλοί επιχείρησαν να εντάξουν τον Μπουκόφσκι στη γενιά αυτή, αλλά ο ίδιος αρνήθηκε ότι τα έργα του έχουν σκόπιμα επαναστατικό χαρακτήρα. Το κίνημα στο οποίο μάλλον εντάσσονται τα περισσότερα έργα του είναι αυτό του βρώμικου ρεαλισμού. Τραχύς και ευθύς λόγος με μεγάλα νοήματα, γλαφυρές περιγραφές, αφαιρετικός λόγος και ρεαλιστική απεικόνιση της πραγματικότητας είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά του λογοτεχνικού αυτού ρεύματος, του οποίου ο Μπουκόφσκι θεωρείται ο σημαντικότερος εκπρόσωπος.

Χαρακτηρίζεται ωμός ρεαλιστής και αντιλυρικός, με μόνη εξαίρεση ελάχιστα ποιήματα, στα οποία κατακρίνει την κοινωνία, την πολιτική και τη ζωή. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι πίσω από το προσωπείο του κυνικού και απαισιόδοξου Μπουκόφσκι, κρύβεται ένας ιδιαίτερος ρομαντισμός και λυρισμός, μια ευαισθησία κάποιου που αποδέχεται τον κυνισμό της μεταμοντέρνας εποχής χωρίς να θέλει να τον ενστερνιστεί. Ίσως, η κατανόηση των έργων του Μπουκόφσκι να κρύβεται στην αντιπάθεια του ίδιου στο Μίκυ Μάους, δηλαδή στην αποστροφή του σε έναν ποντικό, που εξιδανικεύει τη ζωή, αποκρύπτει τα προβλήματα της καθημερινότητας και εν τέλει στερεί τη δυνατότητα της επίτευξης ουσιαστικής ευτυχίας.

Ο Μπουκόφσκι πεθαίνει στις 9 Μαρτίου του 1994 από λευχαιμία σε ηλικία 73 ετών. Τα έργα του μεταφράστηκαν σε περισσότερες από δώδεκα γλώσσες. Παρ` όλα αυτά μεγάλο μέρος παρέμενε ανέκδοτο μέχρι πρόσφατα.

 

Περισσότερες πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του στο ντοκιμαντέρ “Charles Bukowski – Born into this”.

Ένα ντοκιμαντέρ με τον τίτλο Bukowski: Born Into This βγήκε στους αμερικανικούς κινηματογράφους στις 9 Ιουλίου, 2004, με γενικά καλές κριτικές. Ο ηθοποιός Σον Πεν όπως και οι μουσικοί Τομ Γουέιτς και Μπόνο, φίλοι και θαυμαστές του Μπουκόφσκι, εμφανίζονται στην ταινία.

 

Πηγές

thebuk.com

bukowsi.net

logotexnikesmikrografies.blogspot.gr

poemhunter.com

 

 

Οι Επικίνδυνες Σχέσεις
Οι Επικίνδυνες Σχέσεις

Οι Επικίνδυνες Σχέσεις, το επιστολικό αυτό μυθιστόρημα δημοσιεύτηκε πρώτη φορά το 1782, γνωρίζοντας τεράστια εκδοτική επιτυχία και δημοσιότητα λόγω του σκανδάλου που προκάλεσε το περιεχόμενό του. Απαγορεύτηκε με την κατηγορία του «επικίνδυνου» το 1825, επί κυβερνήσεως του Καρόλου Ι’, μαζί με τα έργα του Βολταίρου (Voltaire), του Μοντεσκιέ (Montesquieu), του Ρουσσώ (Rousseau) και του Μπομαρσέ (Beaumarchais). Η απαγόρευσή του ίσχυσε ουσιαστικά σ’ όλον τον 19ο αιώνα.

Πρόκειται για την αλληλογραφία μεταξύ μιας ομάδας ανθρώπων που προέρχονται από την αριστοκρατική τάξη της εποχής. Η μαρκησία ντε Μερτέιγ και ο υποκόμης ντε Βαλμόν αποτελούν τα σημαντικότερα πρόσωπα του έργου. Οι παλαιοί αυτοί εραστές, οπαδοί με έναν διεστραμμένο τρόπο των πιο εκλεπτυσμένων ερωτικών απολαύσεων, που ζουν για την στρατηγική της αποπλάνησης των ευσεβών, και της μύησης και διαφθοράς των αθώων θυμάτων τους, είναι οι θύτες ενός επικίνδυνου και προκλητικού παιχνιδιού, το οποίο αποτελεί και τον πυρήνα του συγκεκριμένου έργου.

Η μαρκησία ντε Μερτέιγ προκειμένου να εκδικηθεί έναν πρώην εραστή της, ο οποίος την εγκατέλειψε για μια νεότερή της, αποφασίζει να διαφθείρει την μέλλουσα σύζυγό του, την νεαρή και άσπιλη Καικιλία ντε Βολάνζ η οποία μόλις βγήκε από το σχολή των καλογραιών. Προτείνει λοιπόν στον υποκόμη ντε Βαλμόν, πρώην εραστή της, ν’ αποπλανήσει και να κλέψει την αγνότητα της Καικιλίας πριν τον επικείμενο γάμο της. Το σχέδιο της θα παραταθεί για λίγο καθώς ο υποκόμης έχει ήδη εντοπίσει το νέο του θήραμα στο πρόσωπο της νεαρής κυρίας Προέδρου ντε Τουρβέλ, γυναίκας όμορφης, παντρεμένης και βαθιά θρησκευόμενης. Η δυσκολία του εγχειρήματος αυτού μεταφράζεται στο πρόσωπο του υποκόμη ντε Βαλμόν ως υπέρτατη πρόκληση. Η επιτυχία του αυτή θα τον στέψει διπλά νικητή καθώς θα έχει ξανά στο κρεβάτι του και την μαρκησία ντε Μερτέιγ. Οι δύο παλαιοί εραστές βρίσκονται σε διαρκή επικοινωνία δια αλληλογραφίας καταστρατηγώντας το διεστραμμένο και επικίνδυνο παιχνίδι τους.

Πρόκειται για μία ίντριγκα που το ενδιαφέρον που παρουσιάζει δεν έγκειται τόσο στην πρωτοτυπία του θέματός της, όσο στην αποτελεσματικότητα της φόρμας που της δόθηκε από τον επιμελητή – συγγραφέα του έργου. Η φόρμα του επιστολικού μυθιστορήματος παίζει έναν σημαίνοντα και διττό ρόλο καθώς αφού τοποθετεί σε ένα πρώτο επίπεδο τον αναγνώστη στα σαλόνια της εποχής όπου οι κανόνες των καλών τρόπων κυριαρχούν και κρίνονται σε διαρκή βάση καθορίζοντας την καλή ή όχι φήμη του ατόμου, σ’ ένα δεύτερο επίπεδο επιτρέπουν στον αναγνώστη να γνωρίσει τα πρόσωπα του έργου μέσω των προσωπικών επιστολών που γράφουν και ανταλλάσσουν μεταξύ τους. Πέρα από τους τύπους, τους κανόνες καλής συμπεριφοράς και φαινομενικής ευπρέπειας που χαρακτηρίζουν τους εύπορους και καλλιεργημένους αριστοκράτες, μέσω της αλληλογραφίας αυτής ο αναγνώστης γίνεται μάρτυρας του πραγματικού πορτραίτου των προσώπων του έργου, που εκφράζονται σαν μονάδες χωρίς τον φόβο της κατακραυγής από τον περίγυρό τους.

Η μαρκησία ντε Μερτέιγ για παράδειγμα, που θεωρείται ως μία καλοβαλμένη χήρα με έντονο ταπεραμέντο αλλά σε ανεκτά επίπεδα για τον κύκλο, έξυπνη και πάντα εκεί για τους φίλους της, φανερώνει τις πραγματικές της διαθέσεις μόνο μέσα στα γράμματα που ανταλλάσσει με τον υποκόμη ντε Βαλμόν, και που μόνο ο αναγνώστης μπορεί να γνωρίζει. Το ίδιο συμβαίνει και με τον υποκόμη, ο οποίος αν και δεν χαίρει της ίδιας εκτίμησης του κύκλου όπως η μαρκησία, κινείται άνετα όσο οι διαστροφικές και έκφυλες διαθέσεις του παραμένουν κρυφές. Η επιλογή επομένως της αλληλογραφίας μεταξύ των προσώπων του έργου αποτελεί το στοιχείο κλειδί της ελευθεριότητας εν δράσει καθώς και της επικείμενης αποκάλυψης της.

Επικίνδυνες Σχέσεις - Πορτραίτο του Choderlos de Laclos
Επικίνδυνες Σχέσεις – Πορτραίτο του Choderlos de Laclos
Λόγια για τον συγγραφέα

Ο Πιερ Σοντερλό ντε Λακλό (Pierre Choderlos de Laclos) γεννήθηκε στις 18 Οκτωβρίου του 1741 στην Αμιένη (Amiens) της Γαλλίας και πέθανε στις 5 Σεπτέμβρη του 1803 στον Τάραντα (Tàrande) της Ιταλίας. Προερχόμενος από οικογένεια δικαστικών, προοριζόταν για στρατιωτικός, όπως κι’ έγινε. Το 1761 ολοκληρώνει τις σπουδές του στην σχολή Πυροβολικού της Λα Φερ (La Fère) με το βαθμό του ανθυπολοχαγού. Ένα χρόνο αργότερα, υπό τον τίτλο του υπολοχαγού, διορίζεται στο Σύνταγμα των Αποικιών με σκοπό τις αποστολές στις Ινδίες και τον Καναδά. Οι στρατιωτικές του φιλοδοξίες ωστόσο δεν εκπληρώθηκαν καθώς μετά την Συνθήκη των Παρισίων, που σήμανε το τέλος του Επταετούς Πολέμου, υποχρεώθηκε σε αδράνεια στο στρατόπεδο της Τούλ (Toul) για τρία χρόνια.

Έως το 1778, ακολουθώντας το Σύνταγμά του, πέρασε από διάφορες πόλεις για να καταλήξει ένα χρόνο αργότερα, έχοντας τον βαθμό του Λοχαγού δευτέρου βαθμού, ν’ αναλάβει τα οχυρωτικά έργα ενάντια στους Άγγλους στο νησί του Αίξ (Aix). Πιθανολογείται πως εκείνη την χρονιά ξεκίνησε την σύνταξη του Οι Επικίνδυνες Σχέσεις (Les Liaisons Dangereuses), το πρώτο και μοναδικό του μυθιστόρημα, το οποίο και ολοκληρώνει το 1781 κατά την διάρκεια μιας εξάμηνης άδειας από τα στρατιωτικά του καθήκοντα. Το Μάρτιο του 1782 ο Ντουράν Νεβέ (Durand Neveu) εκδίδει τις Επικίνδυνες Σχέσεις σε τέσσερις τόμους. Η επιτυχία του έργου ήταν άμεση όπως βεβαίως και το σκάνδαλο που την διαδέχτηκε. Δύο μήνες αργότερα οι στρατιωτικές αρχές τιμωρούν τον συγγραφέα των Επικίνδυνων Σχέσεων διατάζοντάς τον να παρουσιαστεί αμέσως στο Σύνταγμά του στη Βρετάνη (Bretagne).

Το 1786, όπου έπειτα από την κριτική «Επιστολή προς τους κ.κ. της Γαλλικής Ακαδημίας περί του εγκωμίου του Στρατάρχου ντε Βωμπάν» (Lettre à M.M. de l’Académie française sur l’éloge du Maréchal de Vauban), κριτική έντονη και συχνά μονομερής ενός «έργου γενικώς παραδεκτού»[1], όπως αναγράφεται στην εργοβιογραφία του Λακλό, ένας νέος κύκλος δυσκολιών ξεκινά ανάμεσα στον συγγραφέα και τις στρατιωτικές αρχές, καθιστώντας στο εξής δευτερεύοντα τον ρόλο της λογοτεχνίας στη ζωή του.

Το 1788 προσλαμβάνεται στην υπηρεσία του Δούκα της Ορλεάνης όπου και ξεκινά η πολιτική του καριέρα. Το 1791 ο Λακλό «φιλομοναρχικός και ορλεανιστής»[2] θα κινηθεί υπέρ της καθαίρεσης του Λουδοβίκου 16ου και της εγκαθίδρυσης στην εξουσία του Δούκα της Ορλεάνης. Η στάση του αυτή θα τον οδηγήσει αρκετές φορές στην φυλακή μέχρι την τελική απελευθέρωσή του τον Δεκέμβριο του 1794. Το 1800 και αφού έχει ήδη προαχθεί στο βαθμό του στρατηγού, θα διοριστεί στο πυροβολικό της Στρατιάς του Ρήνου, ύστερα από επέμβαση του Βοναπάρτη. Θα φύγει από τη ζωή τρία χρόνια αργότερα, στον Τάραντα της Ιταλίας.

Οι Επικίνδυνες Σχέσεις - εξώφυλλο βιβλίου (Les Liaisons Dangereuses) από τις εκδόσεις Oxford World's Classics

Ιστορικό πλαίσιο της εποχής- Γαλλία 18ου αιώνα

Προκειμένου να ορίσουμε το ιστορικό πλαίσιο του 18ου (XVIII) αιώνα στον γαλλικό χώρο, όπου και εντάσσονται Οι Επικίνδυνες Σχέσεις του Λακλό, οφείλουμε να ξεκινήσουμε από μία μικρή αναδρομή στον 17ο (XVII) αιώνα – αιώνα χριστιανικό, μοναρχικό και κλασικό[3], όπου ένα γενικότερο αίσθημα σταθερότητας κυριαρχεί.

Μεγαλειώδης ύπαρξη της εποχής ο βασιλιάς Λουδοβίκος ο 14ος (XIV), η βασιλεία του οποίου (1654-1715) χαρακτηρίστηκε ως το απόγειο της γαλλικής μοναρχίας. Με την περίφημη φράση «το κράτος είμαι εγώ» ύψωσε τον βασιλικό θεσμό πάνω από τους νόμους (Ελέω Θεού μοναρχία), συγκεντρώνοντας όλες τις διοικητικές Αρχές υπό την άμεση επίβλεψή του. Κατά την διάρκεια της βασιλείας του «Βασιλιά Ήλιου», η Γαλλία αναδείχτηκε στην πιο ισχυρή οικονομικά και στρατιωτικά χώρα της Ευρώπης. Η μεγάλη ανάπτυξη των Καλών Τεχνών και της Επιστήμης, ο υπέρμετρος πλούτος και η χλιδή, και η επεκτατική εδαφική πολιτική του βασιλιά έμελλε να χαρακτηρίσουν τον 17ο ως «χρυσό αιώνα».

Ο 18ος αιώνας λαμβάνει ρόλο παρατηρητή της σταδιακής παρακμής και εντέλει της πτώσης της γαλλικής μοναρχίας. Αιώνας έντονων κοινωνικών αντιθέσεων που θα οδηγήσουν στην Γαλλική Επανάσταση του 1789. Η προκλητική χλιδή και ο εγωκεντρισμός της διεφθαρμένης αριστοκρατίας από την μία, και η φτωχή επαρχία από την άλλη, σε συνδυασμό με την σταδιακή άνοδο της τρίτης τάξης, θα οδηγήσουν την χώρα σε μια εποχή έντονων κοινωνικών και πολιτικών ανακατατάξεων.

Κατά την αντιβασιλεία του Δούκα της Ορλεάνης Φιλίππου Β’ (1715- 1723), την εποχή που ο βασιλιάς Λουδοβίκος ο 15ος (XV) ήταν ακόμα ανήλικος, όπως και κατά την διάρκεια της βασιλείας του τελευταίου, παρατηρείται μια κλιμακούμενη «ελευθεριότητα» στα ήθη της εποχής την οποία η εξουσία, λόγω έλλειψης δυναμικής και κύρους, αδυνατεί να αντιληφθεί και να ελέγξει. Η επιρροή των «ευνοημένων» παρακωλύει τα ανώτερα διοικητικά εκτελεστικά όργανα, υπονομεύοντας με αυτόν τον τρόπο την βασιλική εξουσία.

Οι Επικίνδυνες Σχέσεις του Λακλό - πίνακας
Οι Επικίνδυνες Σχέσεις του Λακλό – πίνακας
Τίτλος και σύνθεση του έργου

Πρόκειται για ένα επιστολικό μυθιστόρημα, γραμμένο στη γαλλική γλώσσα και χωρισμένο σε τέσσερα μέρη. Εκδόθηκε πρώτη φορά το 1782 σε τέσσερις τόμους. Ο τίτλος Οι Επικίνδυνες Σχέσεις είναι πιθανόν να προδιαθέτουν τον φιλόδοξο αναγνώστη προς ένα ανάγνωσμα όπου θα κυριαρχούν ενδεχομένως, μεταξύ άλλων, οι ερωτικές σχέσεις. Ωστόσο, η λέξη «σχέση» (liaison) στην εποχή του Λακλό παραπέμπει καθαρά στις «κοινωνικές σχέσεις» που δημιουργούσε και απολάμβανε το άτομο στα θεατρικά φουαγιέ, στα επίσημα δείπνα της υψηλής κοινωνίας και στα τραπέζια χαρτοπαιξίας που ακολουθούσαν, όπου ενδεχόμενα φιλικά ή ερωτικά συναισθήματα ήταν δευτερεύοντα.

«Ο Κύριος ντε Βαλμόν είναι ίσως ένα πρόσθετο παράδειγμα, ένα θύμα, του επικίνδυνου των σχέσεων.»[4], εξομολογείται η νεαρή κυρία Προέδρου ντε Τουρβέλ στην καλή της φίλη κυρία ντε Βολάνζ, αναρωτώμενη πως γίνεται να κακολογείται τόσο έντονα ένας άνδρας ο οποίος αγαθοεργεί υπέρ των πτωχών και ανήμπορων. Η Κυρία ντε Βολάνζ βεβαίως, χωρίς να πείθεται από την θεωρία περί «θύματος» της νεαρής και άμαθης Κυρίας Προέδρου, επιμένει στο σκοτεινό πορτραίτο του υποκόμη υπενθυμίζοντας στη νεαρή κυρία ότι οι κοινωνικές συναναστροφές με κακόφημους κυρίους επηρεάζουν και την δική της φήμη. Κυρία ντε Βολάνζ στην Κυρία Προέδρου ντε Τουρβέλ : «Και όταν, όπως λέτε, ο Κύριος ντε Βαλμόν είναι ένα παράδειγμα, ένα θύμα του επικίνδυνου των σχέσεων, παύει να είναι μια επικίνδυνη σχέση? Τον θεωρείτε ικανό για μια ευτυχή μεταστροφή?»[5].

Διαβάζοντας βέβαια το έργο του Λακλό, αυτό που αποδεικνύεται είναι ότι ο αληθινός κίνδυνος δεν είναι η απώλεια μιας καλής φήμης αλλά ο πόνος του έρωτα που μπορεί να αποβεί μοιραίος για το άτομο που τον νιώθει.

Οι Επικίνδυνες Σχέσεις ή, όπως μας δηλώνει ο συγγραφέας στον υπότιτλο του έργου, «Συλλογή Επιστολών επιλεγεισών εντός κύκλου ανθρώπων και εκδοθεισών προς επιμόρφωσιν άλλων τινών από τον Κο C… DE L…»[6], είναι μια συλλογή επιστολών που στόχο έχουν την «επιμόρφωση άλλων τινών». Πρόκειται για ένα έργο που παρουσιάζει με περίτεχνα αποκαλυπτικό τρόπο, μέσω της ιδιωτικής φύσης των επιστολών, την αντίθεση ανάμεσα σε είναι και σε φαίνεσθαι, το πώς τα πάθη και οι εμμονές ενός ανθρώπου μπορούν να καθορίσουν την μοίρα του.

Οι Επικίνδυνες Σχέσεις του Λακλό - μελάνι

Τι είναι λοιπόν οι Επικίνδυνες Σχέσεις; Εκτός από ένα σύνολο επιστολών, πρόκειται και για μια συνέλευση φίλων δι’ αλληλογραφίας, όπου ο καθένας τους συμβάλλει, υπό το παρατηρητικό βλέμμα του αναγνώστη, στην εξέλιξη της ιστορίας. Στην ιστορία αυτή δεν υπάρχει καμία άμεση δράση καθώς όλα τα γεγονότα παρουσιάζονται ποικιλοτρόπως εκ των υστέρων. Οι αντιφάσεις ωστόσο που παρουσιάζονται στην εξιστόρηση τους αναλόγως του ζεύγους αποστολέα – παραλήπτη, αποτελούν τον συνδετικό κρίκο μεταξύ των παράλληλων γεγονότων αποκαλύπτοντας την «μαγεία» της πλοκής.

Ως αναγνώστες ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια πληθώρα γραπτών, όχι ενός αλλά περισσοτέρων συντακτών, οι οποίοι είναι και τα πρόσωπα – ηθοποιοί του έργου αυτού. Οι συντάκτες των επιστολών, όπως παρατηρεί η Καζενόμπ (Cazenobe), συμβάλλουν στην παραγωγή της φόρμας του έργου και, δημιουργώντας το περιεχόμενό του, γίνονται αυτομάτως μέρος του μυθιστορηματικού κόσμου. Στα πλαίσια της επιστολικής γραφής μπορεί να μην υπάρχει άμεση δράση, όπως αναφέραμε προηγουμένως, αλλά μ’ έναν τρόπο οι επιστολές είναι η δράση. Σύμφωνα με την Καζενόμπ οι επιστολές δεν συμβάλλουν μόνο στην κατανόηση της ψυχικής διάθεσης των συγγραφέων τους, αλλά δεδομένου ότι αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της εξέλιξης της ίντριγκας, είναι «με τον τρόπο τους»[7] δράσεις.

Θεωρώντας λοιπόν ως κύρια πρόσωπα της ιστορίας τους συγγραφείς των επιστολών, μπορούμε να πούμε ότι πρόκειται για την ιστορία επτά προσώπων. Επτά όμως είναι και τα δευτερεύοντα πρόσωπα του έργου τα οποία είτε έχουν τον ρόλο μόνο του παραλήπτη είτε απλά γίνεται αναφορά σε αυτά. Παίρνοντας λοιπόν ως αρχή ότι οι σχέσεις των προσώπων αυτών είναι πρώτα απ΄ όλα σχέσεις δια αλληλογραφίας, ο αναγνώστης μπορεί να κατανοήσει, από τον αριθμό των επιστολών που συνεχώς αποστέλλονται και λαμβάνονται, ποια είναι τα κυρίαρχα, και όχι μόνο, ζεύγη της πλοκής, καθώς επίσης δύναται να καταλάβει από την αριθμητική υπεροχή εκ του συνόλου των επιστολών ποιος ή ποιοι είναι οι πρωταγωνιστές της ιστορίας, στους οποίους υποτάσσονται οι υπόλοιποι.

Μία πανοραμική ματιά στο σύνολο του έργου, μας επιτρέπει να κατατάξουμε τα πρόσωπα σε τρεις σχηματισμούς. Κυρίαρχο ζεύγος, και εμπνευστές του παιχνιδιού, είναι το ζεύγος Βαλμόν-Μερτέιγ. Έπειτα ακολουθούν άλλα δύο σχήματα: το τρίο Τουρβέλ-κυρία ντε Βολάνζ-Ροζμόντ όπου το κάθε πρόσωπο επικοινωνεί ισόποσα με τα άλλα δυο, και το ζεύγος Καικιλίας-Ντανσενί. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο σχήματα η σύνδεση είναι ελάχιστη. Αντιθέτως, υπάρχει μια έντονη σύνδεση μεταξύ των πρωταγωνιστών και του τρίο, όπου η αλληλεπίδραση των μεταξύ τους σχέσεων ενεργοποιεί την εξέλιξη της πλοκής (π.χ. Βαλμόν-Τουρβέλ).

Επικίνδυνες Σχέσεις - Γκραβούρα από το πρωτότυπο βιβλίο
Οι Επικίνδυνες Σχέσεις – Γκραβούρα από το πρωτότυπο βιβλίο
Επιστολικό μυθιστόρημα

Η επιστολική μορφή συγγραφής κυριαρχεί τον 18ο αιώνα, τον αιώνα του Διαφωτισμού. Η μεγάλη απήχηση που υποδέχτηκε το επιστολικό μυθιστόρημα εξηγείται από τη διάθεση του κοινού για το αληθοφανές, χαρακτηριστικό που έλειπε από την μυθιστορηματική γραφή των έργων μέχρι τότε. Η εμφανής δήλωση του υποκειμένου που μιλά στο πρώτο ενικό και εκφράζει τις πιο ενδόμυχες σκέψεις και συναισθήματά του το κατέστησε με τον καιρό ελκυστικότερο από τον κλασσικό συγγραφέα – αφηγητή που προσπαθεί να μιμηθεί την πραγματικότητα.

Το είδος της επιστολικής γραφής ξεκίνησε να εξελίσσεται από τα τέλη του 17ου αιώνα για να καθιερωθεί με το έργο Περσικές Επιστολές (Les Lettres Persanes) του Μοντεσκιέ (Montesquieu) το 1721. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα το οποίο εξέδωσε στο Άμστερνταμ ανώνυμα, όπου αναμειγνύονται με έξυπνους χειρισμούς και άφθονο χιούμορ οι φιλοσοφικές και πολιτικές θεωρήσεις του συγγραφέα και η σκιαγράφηση της γαλλικής κοινωνίας μέσα από το «εξωτικό» βλέμμα των δύο Περσών επισκεπτών. Καλλιεργώντας την πολυφωνία, προσθέτοντας δηλαδή διαφορετικές οπτικές αντίληψης της πραγματικότητας, αύξησε τον αριθμό των προσώπων που αλληλογραφούν, προσδίδοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο νέες δυνατότητες στο ανερχόμενο είδος γραφής.

Άλλο τρανταχτό δείγμα της επιστολικής γραφής είναι το Ιουλία ή Η Νέα Ελοΐζα (Julie ή La Nouvelle Héloϊse) του Ρουσσώ (Rousseau) που εκδόθηκε το 1761, όπου ο συγγραφέας κάνοντας επίσης χρήση της πολυφωνίας διεισδύει περισσότερο στις ενδόμυχες πτυχές της ηρωΐδας του μετατρέποντας το γράμμα σε ψυχαναλυτικό εργαλείο που βοηθά στην μαρτυρία αυθεντικών συναισθημάτων.

Οι Επικίνδυνες Σχέσεις του Choderlos de Laclos

Η πρωτοτυπία του Λακλό δεν έγκειται στην φόρμα του επιστολικού μυθιστορήματος, αλλά στην πληθώρα των νοημάτων που κρύβουν αυτές οι επιστολές και κατ’ επέκταση στην πολλαπλή χρησιμότητά τους. Ο αναγνώστης γνωρίζει τα πρόσωπα της συλλογής αυτής σε διπλό επίπεδο: από τα λόγια και τις σκέψεις των άλλων για αυτά, αλλά και από τον χαρακτηριστικό τρόπο που το καθένα από αυτά εκφράζει μέσω του γραπτού λόγου του, τις ιδέες, τα συναισθήματα και τους πιο καλά κρυμμένους πόθους του αναλόγως τον παραλήπτη.

Σε αυτό το σημείο αξίζει να παρατηρήσουμε ότι οι περίτεχνοι χειρισμοί του Λακλό προσδίδουν επιπλέον λειτουργίες στην κλασική χρησιμότητα της επιστολής ως τρόπου επικοινωνίας των ανθρώπων από απόσταση. Στο ζεύγος Μερτέιγ–Βαλμόν για παράδειγμα, η επιστολή αποκτά την δυναμική όπλου. Καθώς η πρόσωπο με πρόσωπο επικοινωνία απουσιάζει ολοκληρωτικά, ο μόνος τρόπος επικοινωνίας τους και καταστρατήγησης του παιχνιδιού τους γίνεται δια συχνής αλληλογραφίας. Στο ζεύγος Βαλμόν-Τουρβέλ, μία επιστολή γίνεται το πρόσχημα μιας μυστικής συνάντησης. Στο ζεύγος Βαλμόν-Καικιλία, μία επιστολή ανταλλάσσεται με ένα κλειδί δωματίου… κ.ο.κ.

Οι Επικίνδυνες Σχέσεις - σχέδιο του Georges Barbier

Οι Επικίνδυνες Σχέσεις: μια μικρή γεύση …

«Δεν είναι πολύ διασκεδαστικό να παρηγορείς υπέρ και εναντίον, αντιστοίχως και αντιστρόφως; Να είμαι ο μοναδικός ρυθμιστής δύο αλληλοσυγκρουόμενων συμφερόντων; Υποδυόμουν λοιπόν τον ρόλο του Θεού […] Εντούτοις εγκατέλειψα τον σεβάσμιο θρόνο και ρόλο μου και επισκέφθηκα, ως παρηγορητής άγγελος αυτή τη φορά, τους εν οδύνη φίλους μου.»

«Έτσι, αντί να δημιουργήσουμε, όπως πασχίζουμε, μια διαπρεπή μηχανορράφο, δημιουργούμε μια εύκολη γυναίκα. Και δεν γνωρίζω ανιαρότερο πράγμα από την ανόητη ευκολία των γυναικών να παραδίδονται δίχως να γνωρίζουν πώς και γιατί, μόνο και μόνο επειδή είναι ανίκανες να αντισταθούν στην πρώτη τυχούσα επίθεση. Οι γυναίκες αυτές είναι αποκλειστικά και μόνο μηχανές ηδονής.»

«Θα διαπιστώσετε ότι δεν απομακρύνθηκα ούτε κατά κεραίαν από τις αρχές της ερωτικής τέχνης, από τις αρχές της πολεμικής τέχνης δηλαδή.»

«Όχι, δεν θα χαρεί τις απολαύσεις της αμαρτίας και τις τιμές της αρετής. Δεν μου αρκεί να την κατέχω, επιθυμώ να μου παραδοθεί με τη θέλησή της. Δεν με ενδιαφέρει να την πλησιάσω αλλά να επιτύχω την ομολογία του έρωτά της.»

«Στην άνιση μάχη ανάμεσα στα δύο φύλα, η ευτυχία των γυναικών είναι να μην ηττηθούν, και η δυστυχία των ανδρών να μην νικήσουν.»

«Κρατήστε λοιπόν τις συμβουλές και τους φόβους σας για τις γυναίκες εκείνες που βρίσκονται σε κατάσταση αισθηματικού παραληρήματος, τις επονομαζόμενες συναισθηματικές, των οποίων η έξαρση μας κάνει να πιστεύουμε ότι η φύση τοποθέτησε τις αισθήσεις μέσα στο κεφάλι τους.»

«Έτσι είναι οι άνδρες! Ενώ τα σχέδιά τους είναι πάντοτε αισχρά, την ανικανότητα τους να τα εκτελέσουν την ονομάζουν εντιμότητα.»

«Διχασμένη από την επιθυμία να δοθεί στον αγαπημένο της και από τον φόβο της καταδίκης της αν του δοθεί, κατέφυγε στην προσευχή. Παρακαλεί τον Θεό να την βοηθήσει να ξεχάσει τον Ντανσενί. Και καθώς η προσευχή της ανανεώνεται στιγμή προς στιγμή, βρίσκει τον τρόπο να τον σκέπτεται αδιάλειπτα.»

«Και να του μάθετε, εφόσον όλα πρέπει να περνάνε από το χέρι μας, ότι ο μοναδικός τρόπος για να κατανικά τους δισταγμούς του είναι να ικανοποιεί τους διστακτικούς.»

Οι Επικίνδυνες Σχέσεις - σκηνή από την ταινία του Stephen Frears

Κινηματογραφική μεταφορά του έργου

Στον κινηματογράφο έχουν γυριστεί αρκετές ταινίες με αφετηρία τις Επικίνδυνες Σχέσεις του Λακλό όπως οι Επικίνδυνες Σχέσεις (Dangerous Liaisons) του Ροζέ Βαντίμ (Roger Vadim) το 1959, το ομότιτλο επίσης έργο του Στέφεν Φρίαρς (Stephen Frears) το 1988 με τον Τζον Μάλκοβιτς (John Malkovich) στον ρόλο του Βαλμόν , το οποίο είναι και το πιο δημοφιλές, το Βαλμόν (Valmont) του Μίλος Φόρμαν (Milos Forman) το 1989, τα Ερωτικά Παιχνίδια (Cruel Intentions) του Ρότζερ Καμπλ (Roger Kumble) το 1999, το Wi-heom-han gyan-gye του Jin-ho Hur το 2012, κ.α.

Trailer της ταινίας Οι Επικίνδυνες Σχέσεις του Stephen Frears (1988)

 

[1] Choderlos de Laclos, Επικίνδυνες Σχέσεις, Τόμος Α’, μετάφραση Ανδρέα Στάικου, εκδ. Άγρα, Αθήνα, 1988, σελ. 34.

[2] Choderlos de Laclos, Επικίνδυνες Σχέσεις, Τόμος Α’, μετάφραση Ανδρέα Στάικου, εκδ. Άγρα, Αθήνα, 1988, σελ. 35.

[3] Andre Lagarde, Laurent Michard, XVIIIᵉ SIECLE, εκδ. Bordas/Sejer, 2004, Introduction.

[4] Choderlos de Laclos, Επικίνδυνες Σχέσεις, Τόμος Α’, μετάφραση Ανδρέα Στάικου, εκδ. Άγρα, Αθήνα, 1988, σελ. 105 (επιστολή 22).

[5] Choderlos de Laclos, Επικίνδυνες Σχέσεις, Τόμος Α’, μετάφραση Ανδρέα Στάικου, εκδ. Άγρα, Αθήνα, 1988, σελ. 129 (επιστολή 32).

[6] Choderlos de Laclos, Επικίνδυνες Σχέσεις, Τόμος Α’, μετάφραση Ανδρέα Στάικου, εκδ. Άγρα, Αθήνα, 1988, σελ. 37.

[7] Colette Cazenobe, Le Système du libertinage de Crébillon à Laclos, εκδ. The Voltaire Foundation at the Taylor Institution, Oxford, 1991, σ. 286.

 

Πληροφορίες

Τελευταία έκδοση του βιβλίου από τις εκδόσεις Άγρα το 2009
Τίτλος: Επικίνδυνες Σχέσεις
Μετάφραση: Ανδρέας Στάικος
σελίδες: 600
ISBN: 9789603258612